Các đình, chùa cổ ở Gò Vấp phần lớn được giữ nhờ hai lực đỡ: cộng đồng quanh di tích tự góp công, góp của qua nhiều đời, và khung pháp lý của việc xếp hạng di tích. Từ ngày 1/7/2025, khi TP Hồ Chí Minh bỏ cấp quận, việc quản lý nhà nước với di tích trên địa bàn được sắp xếp lại giữa thành phố và các phường mới, đúng lúc Luật Di sản văn hoá năm 2024 bắt đầu có hiệu lực.
Bài này giải thích những điều người dân nên biết: xếp hạng di tích nghĩa là gì, công trình chưa xếp hạng thì sao, ai lo việc gì sau khi bỏ cấp quận, trùng tu cần những gì, và khi thấy di tích bị lấn chiếm hay xuống cấp thì nên báo ở đâu. Bài viết theo nguyên lý chung; mức độ, thủ tục cụ thể bạn cần kiểm theo văn bản hiện hành và hỏi tại phường hoặc cơ quan văn hoá của thành phố.
Vì sao đình chùa ở Gò Vấp dễ bị lấn
Gò Vấp đô thị hoá nhanh trong vài chục năm, đất ở trở nên đắt và chật. Nhiều đình, chùa vốn có khuôn viên rộng thời làng ruộng, với sân, vườn, ao, khu mộ. Qua các giai đoạn, một phần đất ấy được chia cho dân ở, mở đường, làm trường học hay cơ sở công cộng; có phần bị lấn dần bởi nhà xây sát tường, hàng quán bày ra sân, xe đậu chắn cổng. Kết quả là nhiều di tích nay chỉ còn khuôn viên nhỏ, bị nhà cao tầng vây kín.
Ngoài chuyện đất, di tích còn chịu tác động của chính phố đông: rung động từ xe tải trên đường lớn, độ ẩm và ngập khi mưa lớn làm hư nền và chân cột gỗ, mối mọt, khói bụi bám lên hoành phi sơn son. Những tác động này âm thầm nhưng tích luỹ, nhiều khi đến lúc mái dột, cột mục mới được phát hiện.
Một lý do nữa là người hiểu về di tích ngày càng ít. Ban quý tế già đi, con cháu dọn đi nơi khác, cư dân mới chưa biết ngôi đình trong hẻm có giá trị gì. Khi không ai để ý, những thay đổi nhỏ như sơn lại bằng màu khác, thay ngói cũ bằng tôn, đổ bê tông lên nền gạch có thể làm mất dần giá trị gốc.
Xếp hạng và chưa xếp hạng: khác nhau ở đâu
Theo pháp luật về di sản văn hoá, di tích được xếp hạng theo các cấp: di tích cấp tỉnh (ở đây là cấp thành phố), di tích quốc gia và di tích quốc gia đặc biệt. Bảng dưới so sánh theo nguyên lý chung.
| Khía cạnh | Di tích đã xếp hạng | Công trình chưa xếp hạng |
|---|---|---|
| Bảo vệ pháp lý | Có khu vực bảo vệ được xác định, có hồ sơ lưu ở cơ quan văn hoá | Chủ yếu dựa vào cộng đồng và quy định chung về đất đai, xây dựng |
| Tu bổ, sửa chữa | Phải có dự án hoặc phương án được cơ quan có thẩm quyền chấp thuận, giữ yếu tố gốc | Cộng đồng tự quyết, nhưng vẫn phải theo quy định xây dựng |
| Kinh phí | Có thể được hỗ trợ từ ngân sách cùng nguồn xã hội hoá | Chủ yếu từ công đức, đóng góp của cộng đồng |
| Lấn chiếm | Vi phạm khu vực bảo vệ di tích, cơ quan chức năng xử lý theo luật | Giải quyết như tranh chấp đất đai, xây dựng thông thường |
| Lễ hội, sinh hoạt | Cộng đồng vẫn tổ chức, phối hợp với chính quyền khi có quy mô lớn | Cộng đồng tổ chức, báo phường khi chiếm đường, đông người |
Đình, chùa nào ở Gò Vấp đã được xếp hạng, xếp hạng cấp nào và năm nào, bài không liệt kê vì chưa đối chiếu được với danh mục chính thức. Cách chắc nhất là xem bia hoặc bảng công nhận trong khuôn viên, hỏi ban quý tế, hoặc tra danh mục di tích do cơ quan văn hoá của thành phố công bố.
Sau khi bỏ cấp quận: việc ai, ai lo
Trước tháng 7/2025, quận Gò Vấp có phòng văn hoá theo dõi các di tích trên địa bàn, phối hợp với các phường và với cơ quan văn hoá của thành phố. Khi bỏ cấp quận, phần việc của quận được chia lại: những việc cần chuyên môn như thẩm định hồ sơ trùng tu, lập hồ sơ xếp hạng thuộc về cơ quan văn hoá cấp thành phố; những việc gần dân như theo dõi hiện trạng, xử lý lấn chiếm nhỏ, phối hợp tổ chức lễ hội thuộc về chính quyền phường nơi di tích đứng.
Cách phân công chi tiết do thành phố ban hành và có thể còn điều chỉnh trong giai đoạn đầu vận hành chính quyền hai cấp. Vì thế, khi có việc cụ thể, như muốn sửa mái đình, xin tổ chức lễ có dựng rạp, hay báo việc lấn chiếm, điểm khởi đầu hợp lý là bộ phận một cửa hoặc cán bộ phụ trách văn hoá của phường. Phường sẽ hướng dẫn việc nào làm tại phường, việc nào phải gửi lên thành phố.
Phía cộng đồng, ban quý tế của đình, ban trị sự của chùa, ban hành giáo của giáo xứ vẫn là người trực tiếp trông coi, tổ chức lễ và giữ gìn hằng ngày. Đây là phần không thay đổi theo việc sắp xếp hành chính, và cũng là phần quyết định di tích có được chăm sóc tốt hay không.
Muốn trùng tu một ngôi đình: trình tự theo nguyên lý
Ban quý tế hoặc cộng đồng muốn sửa chữa một ngôi đình đã xếp hạng nên đi theo trình tự chung dưới đây. Với công trình chưa xếp hạng, các bước có thể gọn hơn nhưng nên tham khảo để giữ được giá trị gốc.
- Ghi nhận hiện trạng: chụp ảnh, ghi lại chỗ hư hỏng, đo đạc sơ bộ, lưu lại các chi tiết cũ như hoành phi, câu đối, con giống trên mái.
- Hỏi phường về đầu mối tiếp nhận và quy trình hiện hành, nhất là với di tích đã xếp hạng.
- Mời đơn vị có chuyên môn về tu bổ di tích lập phương án, ưu tiên giữ vật liệu và hình thức gốc.
- Trình phương án để cơ quan có thẩm quyền chấp thuận trước khi khởi công; không tự ý làm rồi xin sau.
- Vận động kinh phí công khai: lập sổ công đức, niêm yết danh sách đóng góp, báo cáo thu chi cho cộng đồng.
- Trong khi thi công, giữ lại vật liệu cũ có giá trị, ghi chép những gì phát hiện, như chữ trên đòn dông, đồ vật dưới nền.
- Sau khi xong, lưu hồ sơ ảnh trước và sau, cập nhật lên bảng giới thiệu trong khuôn viên để người sau biết.
Sai lầm hay gặp nhất là trùng tu theo ý thích: thay cột gỗ bằng cột bê tông sơn giả gỗ, lát gạch bóng thay gạch tàu, sơn màu rực rỡ lên hoành phi cũ. Những thay đổi ấy làm đình trông mới hơn nhưng mất giá trị lịch sử, và với di tích đã xếp hạng có thể vi phạm quy định bảo tồn.
Di tích không chỉ là công trình: giữ cả nghi lễ
Một ngôi đình được giữ nguyên mái ngói, cột gỗ nhưng không còn ai làm lễ Kỳ Yên thì cũng mất đi phần lớn ý nghĩa. Luật Di sản văn hoá phân biệt di sản vật thể như công trình, đồ thờ và di sản phi vật thể như lễ hội, nghi thức, tri thức dân gian; với các đình làng Gò Vấp, hai phần này gắn chặt vào nhau. Bài văn tế, cách bày lễ, lệ xây chầu hát bội là thứ chỉ truyền được qua người, và đang mỏng dần theo thế hệ những vị cao niên trong ban quý tế.
Giữ nghi lễ trong phố đông đòi hỏi sự linh hoạt: rút gọn ngày lễ, điều chỉnh giờ giấc cho hợp với người đi làm, giảm âm lượng, phối hợp với phường khi dựng rạp. Những điều chỉnh ấy không làm nghi lễ mất giá trị nếu phần cốt lõi được giữ và ghi chép lại rõ ràng.
Cũng vì vậy, một ban quý tế biết mời người trẻ vào phụ việc, cho họ đứng cạnh khi bày lễ, đọc văn tế, đánh trống chầu, là đang làm việc bảo tồn quan trọng không kém một đợt trùng tu mái ngói. Mỗi mùa Kỳ Yên có thêm một người trẻ thuộc trình tự lễ là thêm một mùa nghi lễ được giữ cho phố.
Người dân quanh di tích có thể làm gì
Việc đơn giản nhất là giữ khu vực quanh đình, chùa sạch sẽ và thông thoáng: không đậu xe chắn cổng, không bày hàng lên sân khi chưa được phép, không đổ rác, không xây lấn sát tường di tích. Nếu nhà bạn ở sát đình, khi sửa nhà hãy hỏi phường về giới hạn xây dựng trong khu vực bảo vệ di tích, tránh tình trạng xây xong mới bị yêu cầu điều chỉnh.
Việc thứ hai là góp sức cho ban quý tế. Nhiều đình thiếu người trẻ biết dùng máy tính, chụp ảnh, ghi chép. Một người tình nguyện số hoá sổ công đức, chụp lại hoành phi câu đối, quay video lễ Kỳ Yên, lập danh sách đồ thờ đã là đóng góp lớn. Những tư liệu này rất có ích khi đình cần lập hồ sơ xếp hạng hoặc trùng tu.
Việc thứ ba là kể chuyện. Phụ huynh dắt con đi thăm đình, giáo viên đưa học sinh đến nghe người trông đình kể, người viết địa phương ghi lại lời các cụ. Khi tên làng đã trở thành tên phường, như Hạnh Thông, An Nhơn, Thông Tây Hội hay An Hội, thì việc giúp lớp trẻ hiểu vì sao lại có những cái tên ấy cũng là một cách giữ di tích.
Thấy lấn chiếm, xuống cấp: báo thế nào cho hiệu quả
Nếu thấy di tích bị lấn chiếm, như xây nhà sát vào tường, chiếm sân làm bãi xe, đổ vật liệu lên khuôn viên, hoặc thấy công trình xuống cấp nguy hiểm như mái sắp sập, cột mục nặng, bạn có thể báo theo hai đường. Đường thứ nhất là báo ban quý tế hoặc người trông coi, vì họ nắm rõ ranh đất và lịch sử khu đất. Đường thứ hai là báo chính quyền phường qua bộ phận tiếp dân hoặc kênh phản ánh trực tuyến của thành phố.
Khi báo, hãy mô tả cụ thể: tên di tích, địa chỉ, việc gì đang xảy ra, từ khi nào, kèm ảnh chụp có thời gian. Báo bằng văn bản hoặc qua kênh có lưu vết sẽ dễ theo dõi hơn lời nói. Tránh đăng lên mạng xã hội với lời lẽ gay gắt khi chưa rõ sự việc; nhiều trường hợp phần đất bị cho là lấn chiếm hoá ra đã được giao hợp pháp từ lâu.
Với những hư hỏng nhỏ, như ngói vỡ, dột vài chỗ, cách nhanh nhất vẫn là cộng đồng tự sửa kịp thời theo đúng vật liệu cũ, có báo ban quý tế. Để hư nhỏ thành hư lớn mới tốn kém và khó giữ được giá trị gốc.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết một ngôi đình ở Gò Vấp đã được xếp hạng di tích chưa?
Cách chắc nhất là xem bia hoặc bảng công nhận trong khuôn viên đình, hỏi ban quý tế, hoặc tra danh mục di tích do cơ quan văn hoá của TP Hồ Chí Minh công bố. Không nên dựa vào các trang tổng hợp trên mạng vì hay chép lẫn cấp xếp hạng và năm công nhận.
Sau khi bỏ cấp quận, sửa chữa đình chùa thì hỏi ai?
Điểm khởi đầu hợp lý là bộ phận một cửa hoặc cán bộ phụ trách văn hoá của phường nơi công trình đứng. Phường hướng dẫn việc nào làm tại chỗ, việc nào phải gửi cơ quan văn hoá cấp thành phố, nhất là khi công trình đã được xếp hạng di tích.
Nhà ở sát đình có bị hạn chế khi xây sửa không?
Nếu đình đã được xếp hạng và nhà bạn nằm trong khu vực bảo vệ di tích, việc xây sửa có thể bị giới hạn về chiều cao, khoảng lùi hay hình thức. Trước khi làm, nên hỏi phường về quy định áp dụng cho vị trí nhà mình để tránh phải điều chỉnh sau.
Ban quý tế tự sửa đình có được không?
Với công trình chưa xếp hạng, cộng đồng có thể tự sửa nhưng vẫn phải theo quy định xây dựng. Với di tích đã xếp hạng, việc tu bổ cần phương án được cơ quan có thẩm quyền chấp thuận trước khi làm, nhằm giữ yếu tố gốc. Sửa nhỏ, khẩn cấp cũng nên báo phường.
Thấy di tích bị lấn chiếm thì báo ở đâu?
Bạn có thể báo ban quý tế hoặc người trông coi, đồng thời phản ánh tới chính quyền phường qua bộ phận tiếp dân hoặc kênh phản ánh trực tuyến của thành phố. Nên mô tả cụ thể, kèm ảnh có thời gian và báo qua kênh có lưu vết để dễ theo dõi kết quả.
Người trẻ có thể giúp gì cho việc giữ đình chùa?
Bạn có thể chụp ảnh, ghi chép hoành phi câu đối, số hoá sổ sách, quay video lễ hội, ghi lại lời kể của người lớn tuổi rồi gửi cho ban quý tế. Những tư liệu này rất có ích khi đình cần trùng tu hoặc lập hồ sơ xếp hạng, và giúp ký ức làng không bị mất.