Trong các con hẻm của Gò Vấp, bên cạnh đình, chùa và nhà thờ, còn rất nhiều công trình thờ nhỏ: miếu xóm dưới gốc cây, am thờ ở góc ngã ba, bàn thờ Ông Địa và Thần Tài đặt sát đất trong cửa tiệm. Đây là lớp tín ngưỡng dân gian của người Nam Bộ, có từ thời làng ruộng và vẫn sống trong khu dân cư đông đúc hôm nay.
Bài này tả các công trình ấy như một phần văn hoá đời thường: chúng thường thờ ai, vì sao lại nằm ở vị trí đó, ai trông coi, và người mới đến khu phố nên ứng xử thế nào. Bài không bàn chuyện linh ứng hay khuyên cúng gì để được gì; mục đích là giúp bạn hiểu những gì mình gặp mỗi ngày trên đường đi làm.
Miếu xóm: dấu vết của làng trước khi thành phố
Trước khi đô thị hoá, mỗi làng ở vùng Gò Vấp không chỉ có một ngôi đình mà còn nhiều miếu nhỏ rải rác theo xóm. Đình là nơi thờ thần chung của cả làng, còn miếu là nơi thờ những vị gắn với đất đai, cây cối, sông rạch hay sức khoẻ của từng xóm. Người xưa dựng miếu ở đầu xóm, dưới gốc cây lớn, bên bờ rạch hay ở ngã ba đường làng, những nơi được coi là cửa ngõ hoặc điểm mốc của xóm.
Khi ruộng vườn thành khu dân cư, nhiều miếu biến mất, nhưng cũng không ít miếu còn lại vì được dân xóm giữ gìn. Đường làng thành hẻm bê tông, cây lớn có khi còn, có khi đã chặt, nhưng cái miếu vẫn nằm đúng chỗ cũ. Vì thế đôi khi bạn sẽ thấy một miếu nhỏ chen giữa hai căn nhà nhiều tầng, hoặc nằm ngay giữa ngã ba khiến hẻm phải vòng qua. Đó không phải chuyện ngẫu nhiên mà là dấu vết của bản đồ làng cũ.
Một số miếu được xây lại khang trang, có mái ngói, có hàng rào, có người trông. Số khác chỉ là một am nhỏ cao ngang ngực, vài bát hương và bình hoa. Dù to hay nhỏ, phần lớn đều do người trong xóm tự góp tiền, tự chăm sóc, không có ban quản lý chính thức như đình hay chùa.
Những vị thường được thờ ở miếu và am trong vùng
Bảng dưới gom những vị hay gặp ở miếu, am của người Nam Bộ nói chung. Ở từng miếu cụ thể tại Gò Vấp thờ vị nào, cách chắc nhất là hỏi người trong xóm hoặc người trông miếu.
| Vị được thờ | Thường gặp ở đâu | Gắn với điều gì trong đời sống |
|---|---|---|
| Thổ Địa, Thổ Thần | Am nhỏ đầu hẻm, góc vườn, trong khuôn viên đình | Vị giữ đất của một khu, một nhà |
| Bà Chúa Xứ, Bà Chúa Đất | Miếu Bà ở đầu xóm, ven đường | Nữ thần bảo hộ vùng đất, rất phổ biến ở Nam Bộ |
| Ngũ Hành Nương Nương | Miếu Ngũ Hành, nhiều nơi trong vùng Sài Gòn | Năm nữ thần ứng với kim, mộc, thuỷ, hoả, thổ |
| Quan Thánh, Thiên Hậu | Miếu của người Hoa, hội quán | Nhân vật được thờ trong cộng đồng người Hoa, gắn với buôn bán, đi lại sông nước |
| Ông Tà, Ông Hổ, Sơn Quân | Miếu nhỏ ở vùng còn dấu vết làng ruộng | Lớp tín ngưỡng thời khẩn hoang, khi vùng còn hoang vu |
Có những am chỉ có bát hương mà không có tượng hay bài vị, người trong xóm gọi chung là "miếu Ông" hoặc "miếu Bà". Hỏi người lớn tuổi, bạn sẽ được nghe những câu chuyện về lý do miếu được lập, một phần quan trọng của ký ức xóm.
Bàn thờ Ông Địa, Thần Tài trong cửa tiệm
Đi dọc Quang Trung, Nguyễn Oanh, Phan Văn Trị hay bất cứ con đường buôn bán nào của Gò Vấp, bạn sẽ thấy trong hầu hết cửa tiệm có một bàn thờ nhỏ đặt sát nền nhà, quay ra cửa, thờ Ông Địa và Thần Tài. Đây là tục quen thuộc của người buôn bán Nam Bộ, chịu ảnh hưởng từ người Hoa. Ông Địa là vị giữ đất nơi mình làm ăn, Thần Tài gắn với mong ước buôn bán thuận lợi.
Chủ tiệm thường thắp hương mỗi sáng khi mở cửa, thay nước, thay hoa, và cúng lớn vào mùng mười tháng Giêng âm lịch, ngày nhiều người gọi là ngày vía Thần Tài. Hôm ấy các tiệm vàng trong vùng đông khách từ sớm. Với người làm thuê trong tiệm, việc lau dọn bàn thờ này có khi là một phần công việc hằng ngày; nếu bạn mới đi làm, hãy hỏi chủ tiệm cách làm để khỏi lúng túng.
Với khách vào tiệm, phép lịch sự đơn giản là không đặt đồ, không ngồi lên hay để giày dép sát bàn thờ, không đá vào bát hương, và trông chừng trẻ con khỏi nghịch. Người buôn bán nhiều khi rất để ý những chuyện nhỏ này, nhất là vào buổi sáng mở hàng.
Ai chăm miếu, và tiền cúng đi về đâu
Phần lớn miếu xóm ở Gò Vấp không có ban quản lý chính thức. Thường có một gia đình ở sát bên tự nguyện trông nom, mở cửa, thắp hương, quét dọn hằng ngày. Khi cần sửa mái, sơn lại hay làm lễ lớn, người trông miếu cùng vài người lớn tuổi trong xóm đứng ra kêu gọi đóng góp, ghi tên người góp lên bảng hoặc sổ. Một số miếu lớn hơn có ban trị sự như ban quý tế của đình.
Tiền bỏ vào hòm công đức ở miếu thường dùng cho dầu đèn, nhang, hoa, sửa chữa nhỏ và lễ cúng hằng năm. Nếu muốn góp, cách minh bạch nhất là bỏ vào hòm hoặc đưa cho người trông miếu có ghi sổ. Cũng như ở đình, chùa, đừng đưa tiền cho người lạ tự xưng thu hộ trong mùa lễ.
Ở một số nơi, miếu nằm trên đất công hoặc đất của một gia đình, nên khi có dự án mở hẻm, xây nhà hay giải toả, chuyện giữ hay dời miếu trở thành việc cả xóm phải bàn. Những quyết định này nên làm qua tổ dân phố, có sự đồng thuận của người trong xóm và thông báo với phường, tránh việc một nhà tự ý đập bỏ hay chiếm chỗ.
Lễ cúng ở miếu: khi xóm còn nhớ nhau
Nhiều miếu xóm có một ngày cúng chính trong năm, thường theo âm lịch, có khi gọi là ngày vía của vị được thờ. Hôm ấy người trong xóm góp gạo, góp tiền nấu nồi xôi, nồi chè, bày mâm trái cây, sau lễ chia nhau ăn tại chỗ. Ở những xóm còn đông gia đình lâu năm, lễ cúng miếu là một trong ít dịp mọi người ngồi lại với nhau trong năm.
Một số miếu Bà lớn có lễ rước, múa lân, hát bóng rỗi hoặc đờn ca tài tử, nhưng ở Gò Vấp phần lớn miếu xóm chỉ cúng giản dị trong một buổi. Nếu khu bạn ở có lễ cúng miếu, đây là dịp tốt để làm quen hàng xóm: ghé góp một ít trái cây, phụ bưng bê, ngồi ăn chén chè với các cô chú.
Người mới đến khu phố đôi khi lo không biết có "bắt buộc" góp hay không. Câu trả lời là không. Việc góp là tự nguyện, có hay không, nhiều hay ít đều không ảnh hưởng đến quan hệ hàng xóm nếu bạn cư xử tôn trọng. Điều người trong xóm để ý hơn là bạn có giữ gìn khu miếu, không đổ rác, không đậu xe chắn lối hay không.
Miếu của người Hoa và lớp cư dân buôn bán
Bên cạnh miếu xóm của người Việt, ở các khu buôn bán của Gò Vấp đôi khi còn gặp miếu hoặc bàn thờ mang dấu ấn người Hoa: mái ngói có tượng gốm trang trí, câu đối chữ Hán viết theo lối khác, khói từ những vòng nhang treo trên trần. Người Hoa ở Sài Gòn tập trung đông nhất ở vùng Chợ Lớn, nhưng nhiều gia đình đã lên các vùng ven như Gò Vấp mở tiệm, mở xưởng, mang theo tục thờ của mình. Một số tục ấy dần hoà vào tục của người Việt quanh đó, như chính bàn thờ Ông Địa, Thần Tài trong cửa tiệm.
Quan Thánh, tức Quan Công trong truyện Tam Quốc, là nhân vật được nhiều người buôn bán thờ vì gắn với chữ tín và nghĩa khí. Thiên Hậu là nữ thần được cộng đồng người Hoa gốc ven biển thờ cúng, gắn với việc đi lại sông nước. Ở Gò Vấp, những miếu thờ các vị này thường nhỏ, gắn với một gia đình hay một nhóm thương nhân chứ không thành hội quán lớn như ở Chợ Lớn.
Nếu tò mò, bạn có thể hỏi chủ tiệm về bàn thờ trong tiệm họ; nhiều người vui lòng kể về tục lệ của gia đình. Hãy hỏi như hỏi về một nét văn hoá, tránh giọng chê bai hay coi là mê tín. Sự tò mò tôn trọng thường được đáp lại bằng những câu chuyện thú vị về lịch sử gia đình và khu phố.
Với người mở tiệm mới ở Gò Vấp, có hay không đặt bàn thờ Ông Địa là chuyện tuỳ niềm tin của mỗi người; không có quy định nào bắt buộc. Nếu thuê lại mặt bằng còn bàn thờ của chủ cũ, nên hỏi chủ nhà nên giữ hay tháo, và nếu tháo thì làm gọn gàng, tôn trọng, tránh vứt bát hương ra đường. Nhiều người mang bát hương cũ đến chùa gần nhà để gửi lại, cách làm được người trong xóm coi là chu đáo.
Người mới đến nên làm và tránh gì quanh miếu, am
Những điều dưới đây không phải quy định mà là phép lịch sự mà người trong xóm ngầm mong đợi.
- Không dựng xe, đặt thùng hàng, phơi đồ lên bệ miếu hay trước cửa am.
- Không đổ rác, nước thải, tàn thuốc gần miếu; nếu thấy rác quanh miếu, nhặt bỏ giúp là cách làm quen xóm nhanh nhất.
- Không tự ý dời, sơn sửa hay đập bỏ am thờ trước nhà mới mua khi chưa hỏi chủ cũ và người trong xóm. Nhiều am có lịch sử lâu hơn căn nhà.
- Không chụp ảnh cận cảnh người đang cúng; chụp toàn cảnh miếu thì thường không ai phiền.
- Trẻ con chơi gần miếu nên được dặn không nghịch bát hương, không leo lên bệ, không lấy đồ cúng.
- Khi có lễ cúng miếu, nếu hẻm bị chặn tạm vài giờ, hãy thông cảm và hỏi người tổ chức lối đi vòng.
Nếu miếu hay am trước nhà gây bất tiện thật sự, như lấn lối đi hay khói hương bay vào nhà, hãy nói chuyện với người trông miếu và tổ dân phố để cùng tìm cách, chẳng hạn chỉnh vị trí lư hương hay đổi giờ thắp. Phần lớn chuyện như vậy giải quyết được bằng một cuộc trò chuyện tử tế.
Câu hỏi thường gặp
Miếu nhỏ trong hẻm ở Gò Vấp thường thờ ai?
Phổ biến nhất là Thổ Địa, Bà Chúa Xứ, Ngũ Hành Nương Nương và các vị gắn với đất đai của xóm. Có am chỉ có bát hương, người trong xóm gọi chung là miếu Ông hay miếu Bà. Muốn biết chính xác, bạn hỏi người trông miếu hoặc người lớn tuổi trong xóm.
Mua nhà có am thờ trước cửa thì có được dời không?
Không nên tự ý dời. Am thờ có thể có trước căn nhà và gắn với cả xóm. Bạn nên hỏi chủ cũ về nguồn gốc, bàn với người trong xóm và tổ dân phố; nếu cần dời vì xây dựng, hãy thống nhất trước và làm có nghi thức, tránh gây mất lòng hàng xóm.
Bàn thờ Ông Địa, Thần Tài trong tiệm có ý nghĩa gì?
Đây là tục quen thuộc của người buôn bán Nam Bộ, chịu ảnh hưởng người Hoa. Ông Địa là vị giữ đất nơi làm ăn, Thần Tài gắn với mong ước buôn bán thuận lợi. Chủ tiệm thắp hương mỗi sáng và cúng lớn vào mùng mười tháng Giêng âm lịch.
Người mới đến có bắt buộc góp tiền cúng miếu không?
Không bắt buộc. Việc góp hoàn toàn tự nguyện, nhiều hay ít tuỳ khả năng. Điều người trong xóm để ý hơn là bạn giữ gìn khu miếu, không đổ rác, không dựng xe chắn lối và cư xử tôn trọng khi xóm có lễ cúng.
Miếu nằm trên lối đi chung gây bất tiện thì báo ai?
Trước hết nói chuyện với người trông miếu và tổ dân phố để tìm cách điều chỉnh như dời lư hương, thu gọn bệ thờ. Nếu ảnh hưởng nghiêm trọng đến lối đi hay an toàn cháy nổ, tổ dân phố có thể báo lên phường để cùng giải quyết với sự đồng thuận của người trong xóm.
Có thể tìm hiểu lịch sử một miếu xóm ở đâu?
Miếu xóm hiếm khi có tài liệu viết. Nguồn chính là người trông miếu, người lớn tuổi trong xóm, bảng ghi tên người góp công sửa miếu và các dòng chữ trên bát hương, bia nhỏ. Ghi lại lời kể, có ghi tên người kể và ngày kể, là cách giữ ký ức xóm.