Vùng Gò Vấp có mật độ nhà thờ giáo xứ thuộc hàng dày của TP Hồ Chí Minh, phần lớn được dựng từ sau năm 1954 khi người Công giáo di cư từ miền Bắc vào định cư ở vùng ven Sài Gòn khi ấy còn nhiều đất trống. Nhà thờ ở đây thường đứng ngay giữa khu dân cư, tháp chuông cao hơn hẳn mái nhà xung quanh, sân trước dùng làm chỗ để xe và tụ họp.
Bài này tả nhà thờ như công trình kiến trúc và trung tâm sinh hoạt của khu phố, không bàn giáo lý. Phần đầu giúp bạn nhìn ra các lớp kiến trúc, phần sau là những điều cần biết nếu muốn vào tham quan hoặc dự một thánh lễ với tư cách khách. Chuyện các xóm đạo hình thành ra sao và đời sống người di cư được kể ở mục Con người và nhịp sống; ở đây tập trung vào ngôi nhà thờ.
Vì sao Gò Vấp có nhiều nhà thờ đến vậy
Lý do chính nằm ở cách người di cư năm 1954 tổ chức cuộc sống mới. Nhiều cộng đồng vào Nam theo cả giáo xứ, có linh mục đi cùng, nên khi được định cư ở một khu đất, việc đầu tiên là dựng nơi cầu nguyện chung. Ban đầu chỉ là nhà tạm mái tôn, vách ván; vài năm sau, khi các gia đình ổn định, giáo dân góp tiền, góp công xây nhà thờ kiên cố. Mỗi cộng đồng một ngôi, nên trong một khoảng không lớn có thể có nhiều nhà thờ đứng gần nhau.
Lớp thứ hai là các giáo xứ có từ trước năm 1954, gắn với người Công giáo bản địa ở vùng Gia Định. Lớp thứ ba là các nhà thờ được mở rộng hoặc xây mới từ thập niên 1990 trở đi, khi dân số Gò Vấp tăng mạnh và nhiều giáo xứ cũ trở nên chật. Ba lớp này khiến kiến trúc nhà thờ ở đây khá đa dạng, từ dáng đơn giản của thời mới định cư tới những công trình lớn, nhiều tầng của mấy chục năm gần đây.
Tên các giáo xứ cũng phản ánh lịch sử ấy: có nơi lấy tên quê gốc của cộng đồng ngoài Bắc, có nơi lấy tên vị thánh bổn mạng, có nơi lấy tên khu đất hay tên làng cũ chỗ nhà thờ đứng. Các giáo xứ trong vùng thuộc Tổng giáo phận Thành phố Hồ Chí Minh và được chia theo giáo hạt. Muốn biết lịch sử một giáo xứ cụ thể, nguồn tốt nhất là kỷ yếu do chính giáo xứ biên soạn, thường có tại văn phòng giáo xứ.
Đọc kiến trúc một nhà thờ giáo xứ
Mặt tiền và tháp chuông. Phần lớn nhà thờ trong vùng có mặt đứng hướng ra đường hoặc ra sân, một tháp chuông ở giữa hoặc hai tháp hai bên. Tháp chuông là chỗ dễ nhận ra nhất từ xa; ở khu nhà ống san sát như Gò Vấp, nhiều người dùng tháp chuông làm mốc chỉ đường.
Hình khối theo lối Tây phương. Nhiều nhà thờ mang dáng kiến trúc châu Âu được giản lược: cửa vòm nhọn gợi phong cách Gothic, hoặc cửa vòm tròn, cột, gờ chỉ theo lối cổ điển. Thợ Việt thường làm bằng bê tông, gạch và vữa thay cho đá, nên chi tiết đơn giản hơn nguyên mẫu.
Dấu ấn Á Đông. Một số nhà thờ xây hoặc sửa về sau đưa vào yếu tố Việt: mái ngói cong, đầu đao, hoa văn mây, hoặc bàn thờ, cửa gỗ chạm theo kiểu đình chùa. Đây là xu hướng hội nhập văn hoá mà nhiều giáo xứ trong nước theo đuổi từ cuối thế kỷ 20.
Lòng nhà thờ. Bên trong là gian chính dài, hai dãy ghế quay về cung thánh ở cuối. Hai bên tường thường có các bức tranh hoặc phù điêu kể những chặng đường Thánh Giá, cửa kính màu ở các ô cửa sổ, và một số bàn thờ phụ.
Sân, đài Đức Mẹ và hang đá. Sân trước hay bên hông thường có tượng Đức Mẹ, có nơi đắp hang đá cố định. Đây là chỗ giáo dân đến cầu nguyện ngoài giờ lễ, và là nơi trang trí nhiều nhất trong mùa Giáng sinh.
Nhà xứ, nhà giáo lý, nhà hội. Quanh nhà thờ là các dãy nhà phục vụ sinh hoạt: nơi ở của linh mục, các phòng học giáo lý cho trẻ em, hội trường cho hội đoàn. Ở giáo xứ đông người, khối nhà này lớn không kém chính nhà thờ.
Nhà thờ trong nhịp sống của khu phố
Với người ở gần, nhà thờ đánh dấu nhịp ngày. Tiếng chuông vang lúc tờ mờ sáng báo giờ lễ sớm, cuối chiều lại có chuông lễ tối. Chủ nhật có nhiều thánh lễ liên tiếp từ sáng sớm tới tối, con hẻm quanh nhà thờ đông người, xe máy đậu kín sân và các lối lân cận. Người mới chuyển tới gần nhà thờ nên biết trước điều này để tính giờ ra vào, nhất là sáng Chủ nhật.
Sân nhà thờ ngoài giờ lễ là không gian chung khá hiếm ở Gò Vấp. Chiều tối có thiếu nhi học giáo lý, các nhóm sinh hoạt, ca đoàn tập hát; người lớn tuổi ngồi trò chuyện. Quanh cổng thường có hàng quán nhỏ bán đồ ăn sáng, nước uống phục vụ người đi lễ. Nhiều giáo xứ có hoạt động từ thiện hướng ra cả khu phố như phát quà cho người khó khăn, hỗ trợ học bổng, khám bệnh miễn phí theo đợt.
Mối quan hệ giữa nhà thờ và hàng xóm không theo đạo nhìn chung êm thấm, nhờ thói quen tôn trọng lẫn nhau đã hình thành qua nhiều thập niên. Những chuyện va chạm thường gặp là tiếng loa, chỗ đậu xe ngày lễ lớn và việc trang trí lấn ra hẻm. Cách giải quyết hiệu quả vẫn là nói chuyện trực tiếp với ban hành giáo hoặc văn phòng giáo xứ, nơi luôn có người tiếp nhận góp ý.
Vào tham quan nhà thờ: các bước và phép lịch sự
Nhà thờ là nơi người dân đi lễ hằng ngày, không phải điểm du lịch. Người không theo đạo vẫn được đón vào, chỉ cần giữ vài phép tắc cơ bản:
- Chọn giờ ngoài thánh lễ nếu chỉ muốn xem kiến trúc. Giữa buổi sáng hoặc đầu giờ chiều ngày thường là lúc yên tĩnh; nhiều nhà thờ đóng cửa chính ngoài giờ lễ, khi đó có thể hỏi người giữ nhà thờ hoặc văn phòng giáo xứ.
- Ăn mặc kín đáo: không mặc quần đùi, áo hai dây, váy quá ngắn. Nhiều nhà thờ có treo nhắc nhở ở cổng.
- Bỏ mũ khi vào trong, tắt chuông điện thoại, nói nhỏ. Không ăn uống trong nhà thờ.
- Chỉ đi lại ở lối giữa và lối hai bên, không bước lên khu cung thánh phía trước.
- Chụp ảnh kiến trúc ngoài giờ lễ thường được chấp nhận; trong giờ lễ thì không chụp, không quay, nhất là không dùng đèn chớp.
- Muốn chụp ảnh cưới, quay phim hay đưa nhóm đông đến thăm, hãy liên hệ văn phòng giáo xứ trước để được hướng dẫn.
Nếu có người đang cầu nguyện, hãy đi nhẹ và giữ khoảng cách. Một chuyến thăm vài phút trong im lặng thường để lại ấn tượng tốt với người giữ nhà thờ hơn là một buổi chụp ảnh ồn ào.
Dự một thánh lễ với tư cách khách
Nhiều người không theo đạo muốn một lần dự thánh lễ để hiểu bạn bè, người yêu, hàng xóm, hoặc đi cùng gia đình bên chồng, bên vợ trong dịp cưới, tang, lễ lớn. Điều này hoàn toàn bình thường; nhà thờ không hỏi giấy tờ hay tôn giáo của người vào dự.
Khi dự, bạn có thể ngồi ở hàng ghế phía sau để dễ quan sát và không làm gián đoạn. Trong lễ có lúc mọi người đứng, ngồi, quỳ theo nghi thức; khách có thể đứng và ngồi theo mọi người, phần quỳ thì ngồi yên cũng được. Có một phần mọi người lần lượt lên phía trước để rước lễ: phần này dành cho người theo đạo, khách không theo đạo ngồi lại chỗ là đúng phép. Có lúc giáo dân quay sang chúc bình an cho người bên cạnh; bạn chỉ cần gật đầu, mỉm cười hoặc bắt tay đáp lại.
Một thánh lễ thường kéo dài khoảng gần một giờ, lễ trọng có thể lâu hơn. Ngày thường, lễ sáng sớm và lễ chiều tối; Chủ nhật có nhiều lễ trong ngày. Giờ lễ mỗi giáo xứ khác nhau và có thể đổi theo mùa, nên hãy xem bảng giờ lễ dán ở cổng hoặc hỏi người trong giáo xứ, đừng dựa vào một trang tổng hợp.
Mùa lễ lớn: đi xem sao cho khỏi kẹt
Thời điểm nhà thờ ở Gò Vấp đông người nhất là đêm Giáng sinh, các ngày Tết và lễ Phục sinh. Đêm 24 tháng 12, ngoài giáo dân còn có rất nhiều người từ các quận khác tới xem hang đá, đèn trang trí, khiến các trục như Nguyễn Văn Nghi, Quang Trung, Lê Đức Thọ, Phan Văn Trị và các đường quanh khu dân cư Công giáo kẹt cứng từ chiều tới khuya. Nếu đi xem, hãy đi sớm, gửi xe ở bãi rồi đi bộ, hoặc đi xe công nghệ dừng ở đầu đường lớn.
Với người ở gần nhà thờ, mùa Giáng sinh và Tết cũng là lúc nên tính trước: về nhà sớm hơn thường lệ, báo cho khách biết hẻm có thể bị chặn, để xe trong nhà gọn gàng. Nhiều giáo xứ cử thanh niên giữ trật tự, phân luồng xe trong hẻm, nên hãy theo hướng dẫn của họ.
Ngoài các lễ lớn, mỗi giáo xứ có ngày lễ bổn mạng riêng, khi đó có thể có rước kiệu quanh khu xóm, văn nghệ buổi tối. Những dịp này chủ yếu dành cho cộng đồng giáo xứ, người ngoài đến xem vẫn được đón nhưng nên giữ vị trí khán giả, không chen vào đoàn rước.
Tiếng chuông, ca đoàn và âm thanh của khu phố
Một trong những thứ người mới chuyển tới gần nhà thờ nhận ra đầu tiên là tiếng chuông. Chuông được đánh trước giờ lễ để báo cho giáo dân, đánh vào một số giờ nhất định trong ngày theo thói quen của giáo xứ, và đánh dài trong các dịp đặc biệt như lễ lớn hay khi có người trong giáo xứ qua đời. Với người ở lâu, tiếng chuông gần như là chiếc đồng hồ của khu phố; với người mới, ban đầu có thể bất ngờ, nhất là chuông sáng sớm.
Âm thanh thứ hai là tiếng ca đoàn tập hát vào buổi tối, thường trong tuần trước các lễ lớn. Nhiều giáo xứ ở Gò Vấp có ca đoàn đông người, tập luyện đều đặn, và trong mùa Giáng sinh còn có các buổi văn nghệ ngoài sân. Đây là nét sinh hoạt văn hoá đáng nghe, kể cả với người không theo đạo.
Nếu âm lượng loa ảnh hưởng tới việc học, việc ngủ của gia đình, cách hiệu quả là góp ý trực tiếp với văn phòng giáo xứ, nêu cụ thể khung giờ và vị trí nhà mình. Phần lớn giáo xứ sẵn lòng chỉnh hướng loa, giảm âm lượng khi được nói chuyện tử tế. Các mâu thuẫn kéo dài mới cần tới tổ dân phố hoặc phường.
Câu hỏi thường gặp
Người không theo đạo có được vào nhà thờ ở Gò Vấp không?
Được. Nhà thờ mở cửa cho mọi người vào tham quan hoặc dự lễ, không hỏi tôn giáo. Bạn chỉ cần ăn mặc kín đáo, bỏ mũ, tắt chuông điện thoại, nói nhỏ và không bước lên khu cung thánh. Ngoài giờ lễ, nếu cửa chính đóng, có thể hỏi người giữ nhà thờ.
Giờ lễ ở các nhà thờ Gò Vấp là mấy giờ?
Mỗi giáo xứ có giờ lễ riêng và có thể thay đổi theo mùa. Nhìn chung ngày thường có lễ sáng sớm và chiều tối, Chủ nhật có nhiều lễ trong ngày. Cách chắc nhất là xem bảng giờ lễ dán ở cổng nhà thờ hoặc hỏi văn phòng giáo xứ, không nên dựa vào trang tổng hợp.
Dự thánh lễ mà không theo đạo thì cần làm gì?
Bạn có thể ngồi phía sau, đứng và ngồi theo mọi người, phần quỳ thì ngồi yên cũng được. Khi giáo dân lên rước lễ, khách không theo đạo ngồi lại chỗ. Lúc chúc bình an, chỉ cần gật đầu hoặc bắt tay người bên cạnh. Không chụp ảnh hay quay phim trong giờ lễ.
Muốn chụp ảnh cưới ở nhà thờ thì xin phép ai?
Bạn liên hệ văn phòng giáo xứ trước vài ngày để hỏi khung giờ được phép, khu vực được chụp và các yêu cầu về trang phục. Nhiều nhà thờ không cho chụp trong giờ lễ hay khi có tang lễ. Không tự ý dời đồ thờ hoặc đứng lên khu cung thánh để lấy góc máy.
Đêm Giáng sinh đi xem nhà thờ Gò Vấp có kẹt xe không?
Rất kẹt, nhất là từ chiều tối ngày 24 tháng 12 trên các trục quanh khu dân cư Công giáo như Nguyễn Văn Nghi, Quang Trung, Lê Đức Thọ, Phan Văn Trị. Nên đi sớm, gửi xe ở bãi rồi đi bộ, hoặc đi xe công nghệ dừng ở đầu đường lớn, và theo hướng dẫn của người giữ trật tự.
Tìm hiểu lịch sử một nhà thờ cụ thể ở đâu cho chính xác?
Nguồn tốt nhất là kỷ yếu của chính giáo xứ, bia hoặc bảng ghi năm xây dựng trong khuôn viên, và văn phòng giáo xứ. Các trang tổng hợp trên mạng hay chép lại của nhau và có thể sai năm, sai tên, nên đối chiếu trước khi dùng thông tin để viết hay làm tư liệu.