Trẻ em sống ở Gò Vấp được tiêm các vắc xin thuộc Chương trình Tiêm chủng mở rộng miễn phí tại trạm y tế phường nơi gia đình cư trú, theo lịch do ngành y tế quy định. Những vắc xin ngoài chương trình có thể tiêm ở các điểm tiêm dịch vụ, bệnh viện hoặc phòng khám được phép, gia đình tự chi trả. Hai hình thức không loại trừ nhau; nhiều gia đình kết hợp, miễn là lịch tiêm của con được ghi đầy đủ ở một chỗ để không thiếu, không trùng.
Bài viết giúp phụ huynh ở sáu phường của vùng Gò Vấp, nhất là các gia đình trẻ thuê nhà, nắm cách tổ chức việc tiêm cho con: đăng ký ở đâu, chuẩn bị gì, làm gì sau tiêm. Bài không thay cho tư vấn của nhân viên y tế; lịch tiêm cụ thể, loại vắc xin, khoảng cách giữa các mũi cần theo hướng dẫn của cơ sở tiêm chủng và bác sĩ.
Tiêm chủng mở rộng ở trạm y tế phường
Chương trình Tiêm chủng mở rộng là chương trình của Nhà nước, cung cấp miễn phí một số vắc xin cơ bản cho trẻ em và phụ nữ có thai, thực hiện chủ yếu qua mạng lưới trạm y tế xã, phường. Ở Gò Vấp, trạm y tế phường thường tổ chức các buổi tiêm chủng định kỳ trong tháng, thông báo lịch cho các gia đình có trẻ trong độ tuổi. Trẻ sinh ra ở bệnh viện thường được tiêm những mũi đầu tiên ngay tại nơi sinh, sau đó tiếp tục ở trạm y tế gần nhà.
Sau khi sáu phường mới thay cho các phường cũ, mạng lưới trạm y tế cũng được tổ chức lại. Có nơi các điểm tiêm của phường cũ vẫn giữ, có nơi gom về một chỗ. Phụ huynh nên hỏi trạm y tế nơi con vẫn tiêm, hoặc hỏi ủy ban nhân dân phường, để biết con hiện tiêm ở điểm nào, buổi tiêm diễn ra vào ngày nào trong tháng.
Ưu điểm của tiêm ở trạm y tế là miễn phí với vắc xin trong chương trình, gần nhà, nhân viên quen địa bàn, theo dõi được trẻ nào chưa tiêm để nhắc. Nhược điểm là buổi tiêm có thể đông, cố định theo ngày, và không có các loại vắc xin ngoài chương trình. Với các gia đình đi làm cả hai vợ chồng, cần sắp xếp nghỉ hoặc nhờ ông bà đưa đi đúng buổi.
Vắc xin dịch vụ: khi nào cần và chọn nơi tiêm
Ngoài chương trình miễn phí, có nhiều vắc xin khác được khuyến cáo cho trẻ em và người lớn, tuỳ độ tuổi và nguy cơ, ví dụ một số vắc xin phòng tiêu chảy do virus, phòng viêm phổi, phòng cúm mùa và nhiều bệnh khác. Các vắc xin này được tiêm ở điểm tiêm dịch vụ, bệnh viện, phòng khám được phép, gia đình tự trả chi phí theo bảng giá của cơ sở. Nên tiêm loại nào, khi nào là câu hỏi dành cho bác sĩ hoặc nhân viên tư vấn ở cơ sở tiêm chủng.
Gò Vấp và lân cận có nhiều điểm tiêm dịch vụ. Khi chọn, nên xem cơ sở có được phép tiêm chủng không, có khu khám sàng lọc trước tiêm, có chỗ theo dõi sau tiêm và có phương án xử trí phản ứng không. Nơi tiêm phải bảo quản vắc xin đúng nhiệt độ; một cơ sở làm bài bản thường sẵn sàng cho phụ huynh xem tên vắc xin, lô, hạn dùng trước khi tiêm.
Một số gia đình chọn tiêm toàn bộ ở điểm dịch vụ vì tiện giờ, ít chờ. Điều đó không sai, nhưng vẫn nên giữ liên hệ với trạm y tế phường để con được ghi nhận đầy đủ và không bỏ sót các chiến dịch tiêm bổ sung miễn phí, ví dụ những đợt tiêm sởi khi có dịch.
Chuẩn bị cho một buổi tiêm
Một buổi tiêm suôn sẻ phụ thuộc nhiều vào chuẩn bị của phụ huynh. Có thể theo trình tự sau:
- Kiểm tra lịch tiêm: con đến hạn mũi nào, theo sổ tiêm hoặc ứng dụng tiêm chủng điện tử; hỏi lại trạm y tế hay điểm tiêm nếu không chắc.
- Mang theo sổ tiêm chủng hoặc thông tin tiêm chủng điện tử, giấy tờ của trẻ như giấy khai sinh hay mã định danh.
- Cho trẻ ăn uống bình thường trước khi đi, mặc quần áo rộng dễ bộc lộ chỗ tiêm.
- Khi khám sàng lọc, báo cho nhân viên y tế những điều đáng chú ý: con đang sốt, đang ốm, từng phản ứng nặng với mũi tiêm trước, có bệnh mạn tính, đang dùng thuốc.
- Sau khi tiêm, ở lại theo dõi tại điểm tiêm đủ thời gian nhân viên y tế dặn, thường khoảng nửa giờ, không về ngay.
- Về nhà, tiếp tục theo dõi theo hướng dẫn; ghi lại mũi đã tiêm và hẹn mũi kế tiếp.
Ở Gò Vấp, nhiều buổi tiêm trùng giờ đông trên các trục lớn. Nếu đi xa, tính thời gian để không phải vội. Trẻ được khám sàng lọc lúc đang hoảng, khóc vì vừa chen qua đường đông sẽ khó hơn cho cả nhân viên y tế lẫn phụ huynh.
Theo dõi sau tiêm: những điều phụ huynh nên biết
Phản ứng nhẹ thường gặp. Sau tiêm, trẻ có thể sốt nhẹ, quấy khóc, sưng đỏ hoặc đau ở chỗ tiêm trong một hai ngày. Đây thường là phản ứng bình thường; nhân viên y tế sẽ dặn cách chăm sóc cụ thể.
Không tự đắp lá, chườm theo truyền miệng. Đắp lá, bôi dầu hay chườm đồ lạ lên chỗ tiêm có thể gây nhiễm trùng. Làm theo đúng hướng dẫn của nơi tiêm.
Dấu hiệu cần đưa trẻ đi khám ngay. Trẻ sốt cao kéo dài, li bì, khó đánh thức, co giật, khó thở, tím tái, nổi mẩn khắp người, khóc thét không dỗ được: đưa ngay tới cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi 115.
Báo lại cho nơi tiêm. Nếu trẻ có phản ứng bất thường, báo cho trạm y tế hay điểm tiêm để được ghi nhận và tư vấn cho những mũi sau.
Giữ lịch dù từng có phản ứng nhẹ. Phản ứng nhẹ không phải lý do bỏ mũi tiêm sau. Hãy trao đổi với nhân viên y tế để được đánh giá trước khi tiêm tiếp.
Sổ tiêm chủng điện tử và hồ sơ của con
Thông tin tiêm chủng của trẻ ngày càng được lưu trên hệ thống điện tử của ngành y tế, và có thể xem qua các ứng dụng sức khoẻ, trong đó có tiện ích tích hợp với ứng dụng định danh điện tử. Điều này giúp gia đình ở Gò Vấp, nhất là người thuê nhà hay dọn chỗ ở, không mất dấu lịch tiêm khi chuyển từ trạm này sang trạm khác.
Dù vậy, trong giai đoạn chuyển đổi, dữ liệu có thể chưa đầy đủ, nhất là các mũi tiêm dịch vụ ở cơ sở chưa liên thông. Phụ huynh nên giữ cả sổ tiêm giấy, chụp ảnh từng trang lưu trong điện thoại, và đề nghị điểm tiêm cập nhật lên hệ thống sau mỗi mũi. Khi vào mầm non hay lớp 1, một số trường có thể hỏi thông tin tiêm chủng của trẻ.
Khi chuyển nhà từ phường này sang phường khác trong vùng Gò Vấp, hoặc từ tỉnh khác lên, mang sổ tiêm tới trạm y tế phường nơi ở mới để được đăng ký theo dõi. Như vậy trạm có thể nhắc lịch và đưa trẻ vào danh sách các chiến dịch tiêm bổ sung.
Gia đình thuê trọ, mới chuyển đến: làm sao để con không lỡ mũi
Gò Vấp có rất nhiều gia đình trẻ từ các tỉnh lên làm việc, thuê phòng trọ hay nhà nguyên căn trong hẻm. Trẻ sinh ở quê rồi theo bố mẹ lên, hoặc sinh ở thành phố nhưng gia đình chuyển chỗ ở vài lần, là nhóm dễ bị lỡ mũi tiêm nhất. Lý do thường rất đời thường: không biết trạm y tế ở đâu, nghĩ phải có hộ khẩu mới được tiêm, hoặc bận đi làm nên để lỡ buổi tiêm.
Trạm y tế phường tiêm cho trẻ đang sống trên địa bàn, kể cả trẻ tạm trú. Phụ huynh chỉ cần mang sổ tiêm hoặc thông tin tiêm chủng tới trạm nơi đang ở để đăng ký. Việc đăng ký tạm trú cho cả gia đình cũng giúp con được đưa vào danh sách quản lý, được nhắc lịch, và thuận lợi cho tuyển sinh mầm non, lớp 1 sau này.
Nếu con đã lỡ một hay nhiều mũi, đừng ngại đến trạm. Nhân viên y tế sẽ xem lịch sử tiêm và hướng dẫn tiêm bù theo quy định; nhiều vắc xin có thể tiêm bù khi trẻ lớn hơn. Trì hoãn thêm chỉ làm trẻ không được bảo vệ lâu hơn, nhất là khi sống ở nơi đông người như các khu dân cư Gò Vấp.
Tiêm chủng cho người lớn trong nhà
Tiêm chủng không chỉ dành cho trẻ nhỏ. Phụ nữ có thai được tiêm phòng uốn ván theo chương trình; người cao tuổi, người có bệnh mạn tính được khuyến cáo một số vắc xin như cúm mùa, phế cầu tuỳ tình trạng. Người lớn tiêm đủ cũng giúp bảo vệ trẻ sơ sinh trong nhà, khi bé chưa đủ tuổi tiêm một số mũi.
Trong những căn nhà ống nhiều thế hệ ở Gò Vấp, ông bà thường là người chăm cháu ban ngày. Hỏi bác sĩ về việc tiêm phòng cho ông bà cũng là một cách chăm sóc cháu. Những quyết định này nên dựa trên tư vấn của bác sĩ, vì mỗi người có tình trạng sức khoẻ khác nhau.
Khi đi tiêm cho người lớn, cũng mang theo giấy tờ, danh sách thuốc đang dùng và báo rõ bệnh nền khi khám sàng lọc. Các điểm tiêm dịch vụ thường có quầy tư vấn cho người lớn; trạm y tế phường cũng có thể hướng dẫn với các vắc xin thuộc chương trình.
Những hiểu lầm hay gặp về tiêm chủng
"Con khoẻ rồi, tiêm thêm làm gì." Vắc xin giúp phòng bệnh trước khi trẻ tiếp xúc với mầm bệnh, không phải chữa khi đã ốm. Trẻ khoẻ mạnh chính là đối tượng tiêm phù hợp nhất, và lịch tiêm được xây dựng theo độ tuổi dễ mắc bệnh.
"Lỡ một mũi thì phải tiêm lại từ đầu." Trong nhiều trường hợp, không cần tiêm lại từ đầu mà chỉ tiêm tiếp các mũi còn thiếu theo hướng dẫn. Cách tiêm bù cụ thể do nhân viên y tế quyết định dựa trên lịch sử tiêm của trẻ.
"Tiêm nhiều vắc xin một lúc là quá tải cho trẻ." Việc tiêm phối hợp hoặc tiêm nhiều mũi trong cùng buổi được thực hiện theo khuyến cáo chuyên môn, có cân nhắc độ tuổi và loại vắc xin. Phụ huynh có băn khoăn nên hỏi trực tiếp bác sĩ khám sàng lọc thay vì tự giãn lịch.
"Đã bị bệnh rồi thì khỏi tiêm." Không phải bệnh nào cũng để lại miễn dịch lâu dài, và nhiều khi chẩn đoán "đã bị" chỉ dựa trên triệu chứng giống. Nên hỏi bác sĩ trước khi bỏ một mũi tiêm vì nghĩ con đã mắc bệnh.
"Ở thành phố ít dịch nên không cần lo." Gò Vấp là vùng đông dân, nhiều người qua lại, trẻ đi nhà trẻ từ sớm; đây lại là điều kiện thuận lợi cho bệnh truyền nhiễm lây lan khi tỷ lệ tiêm thấp. Các đợt dịch sởi ở các đô thị lớn từng cho thấy điều đó.
Câu hỏi thường gặp
Con không có hộ khẩu ở Gò Vấp có được tiêm miễn phí ở trạm y tế không?
Trẻ đang sinh sống trên địa bàn, kể cả tạm trú, được tiêm các vắc xin trong Chương trình Tiêm chủng mở rộng tại trạm y tế phường. Mang sổ tiêm hoặc thông tin tiêm chủng tới trạm nơi đang ở để đăng ký theo dõi và được nhắc lịch.
Tiêm ở trạm y tế và tiêm dịch vụ có khác nhau về chất lượng vắc xin không?
Vắc xin lưu hành tại Việt Nam đều phải được cấp phép. Khác biệt chủ yếu ở danh mục vắc xin, chi phí, giờ giấc và mức độ đông đúc. Điều quan trọng ở cả hai nơi là khám sàng lọc trước tiêm, bảo quản vắc xin đúng và theo dõi sau tiêm.
Con đang sổ mũi nhẹ có tiêm được không?
Việc có tiêm được hay không do nhân viên y tế quyết định sau khi khám sàng lọc. Phụ huynh cần báo đầy đủ tình trạng của con, kể cả triệu chứng nhẹ. Nếu phải hoãn, hỏi rõ khi nào quay lại để không lỡ lịch quá lâu.
Lỡ mất sổ tiêm chủng giấy thì làm sao?
Liên hệ trạm y tế hoặc nơi đã tiêm để tra lại thông tin trên hệ thống tiêm chủng điện tử. Nếu một số mũi chưa được nhập, cơ sở sẽ hướng dẫn cách xác nhận. Từ nay nên chụp ảnh sổ tiêm và kiểm tra thông tin trên ứng dụng sức khoẻ sau mỗi mũi.
Nên tiêm các vắc xin dịch vụ nào cho con?
Không có danh sách chung cho mọi trẻ. Bác sĩ hoặc nhân viên tư vấn ở cơ sở tiêm chủng sẽ dựa vào tuổi, lịch sử tiêm và tình trạng sức khoẻ của con để khuyến cáo. Phụ huynh nên hỏi rõ lợi ích, lịch tiêm và chi phí trước khi quyết định.
Sau tiêm con sốt thì xử lý thế nào?
Sốt nhẹ sau tiêm là phản ứng thường gặp; làm theo hướng dẫn chăm sóc của nơi tiêm. Nếu trẻ sốt cao kéo dài, li bì, co giật, khó thở hoặc có dấu hiệu bất thường, đưa ngay tới cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi 115.