Ở Gò Vấp, đình, chùa và nhà thờ đứng xen nhau trong khu dân cư, nên mùa lễ của nơi này nối tiếp mùa lễ của nơi kia gần như quanh năm: Tết và rằm tháng Giêng đông ở chùa và đình, Phật đản và Vu Lan đông ở chùa, Kỳ Yên rải rác ở các đình theo lệ riêng, còn tháng Mười Hai là mùa Giáng sinh của các giáo xứ.
Bài này gom các mùa lễ trong năm thành một lịch dễ theo dõi cho người sống, làm việc ở Gò Vấp: lúc nào khu nào đông, chuẩn bị gì nếu nhà ở gần, đi xem lễ thế nào cho an toàn và không làm phiền ai. Ngày âm lịch đổi theo từng năm và giờ lễ mỗi nơi khác nhau, nên bài chỉ nêu khung chung; ngày giờ cụ thể bạn xem thông báo tại chính đình, chùa, nhà thờ đó.
Lịch các mùa lễ chính trong năm
Bảng dưới xếp theo thứ tự trong năm. Ngày âm lịch quy ra dương lịch khác nhau mỗi năm.
| Thời điểm | Dịp lễ | Nơi đông người | Lưu ý cho người ở gần |
|---|---|---|---|
| Cuối tháng Chạp, giao thừa đến mùng 3 Tết | Tết Nguyên đán | Chùa, đình, nhà thờ (lễ giao thừa, lễ đầu năm) | Đêm giao thừa và sáng mùng 1 hẻm quanh chùa, nhà thờ rất đông |
| Rằm tháng Giêng âm lịch | Tết Nguyên tiêu | Chùa | Có thể kẹt từ chiều hôm trước tới tối ngày rằm |
| Mùng 10 tháng Giêng âm lịch | Ngày vía Thần Tài | Tiệm vàng, cửa tiệm buôn bán | Các tuyến có nhiều tiệm vàng đông từ sáng sớm |
| Tháng Ba đến tháng Tư dương lịch | Lễ Phục sinh (ngày đổi theo năm) | Nhà thờ | Đêm thứ Bảy và sáng Chủ nhật Phục sinh đông |
| Rằm tháng Tư âm lịch | Lễ Phật đản | Chùa | Chùa trang trí trước vài ngày, có khi có diễu hành trong khuôn viên |
| Rằm tháng Bảy âm lịch | Lễ Vu Lan | Chùa | Nhiều gia đình đưa con đi lễ buổi tối |
| Rải rác trong năm theo lệ từng đình | Lễ Kỳ Yên | Đình làng | Trống chiêng sáng sớm, có khi hát bội về khuya |
| Tối 24 và ngày 25 tháng 12 | Lễ Giáng sinh | Nhà thờ và các xóm đạo | Kẹt xe nặng nhất năm quanh các khu dân cư Công giáo |
Ngoài các dịp trên, mỗi chùa có lễ giỗ tổ, mỗi giáo xứ có lễ bổn mạng, mỗi miếu xóm có ngày cúng riêng. Những dịp này nhỏ hơn, chủ yếu ảnh hưởng tới con hẻm ngay quanh nơi tổ chức.
Tết: ba ngày mà cả ba nơi cùng đông
Tết là dịp duy nhất trong năm mà cả đình, chùa và nhà thờ ở Gò Vấp đều đông cùng lúc. Đêm giao thừa, nhiều gia đình đi chùa hái lộc, thắp hương đầu năm; các giáo xứ có thánh lễ giao thừa và các lễ trong những ngày đầu năm, như cầu bình an cho năm mới, kính nhớ ông bà tổ tiên, cầu cho công ăn việc làm. Ở đình, ban quý tế mở cửa đón người đến thắp hương, một số đình có lễ cúng đầu năm.
Điều đáng chú ý là Gò Vấp dịp Tết vắng hơn ngày thường vì nhiều người nhập cư về quê, nhưng quanh các điểm lễ lại đông đột biến vào đêm giao thừa và sáng mùng một. Nếu đi lễ đầu năm, bạn nên tránh khung giờ sát giao thừa ở những chùa, nhà thờ lớn, hoặc chọn đi vào sáng mùng hai, mùng ba khi thong thả hơn.
Mùa Tết cũng là mùa dễ xảy ra cháy nổ vì nhang đèn, pháo bông tự phát và đốt vàng mã. Người ở sát chùa, miếu nên dọn gọn đồ dễ cháy trước nhà, để sẵn bình chữa cháy mini nếu có, và nhắc trẻ con không nghịch lửa quanh lư hương. Các cơ sở thờ tự trong khu dân cư đông ngày càng hạn chế đốt vàng mã vì lý do an toàn.
Mùa xuân và mùa hè: rằm tháng Giêng, Phục sinh, Phật đản, Vu Lan
Rằm tháng Giêng thường là ngày chùa đông nhất năm, có khi đông hơn cả mùng một Tết. Người đi lễ đổ về từ chiều hôm trước tới tối hôm rằm, đường vào các chùa lớn kẹt từng đoạn. Người buôn bán quanh chùa dọn hàng hoa, nhang đèn, trái cây kín vỉa hè. Nếu đi làm ngang khu chùa vào ngày này, nên tính thêm thời gian hoặc chọn đường khác.
Lễ Phục sinh rơi vào một Chủ nhật trong khoảng cuối tháng Ba đến cuối tháng Tư dương lịch, tính theo lịch phụng vụ nên mỗi năm một khác. Đêm thứ Bảy trước đó và sáng Chủ nhật, các nhà thờ trong vùng có lễ lớn, sân và hẻm quanh nhà thờ đông như ngày Chủ nhật bình thường nhân lên vài lần. Tháng Năm còn là tháng Hoa ở nhiều giáo xứ, có các buổi dâng hoa buổi tối.
Phật đản rằm tháng Tư và Vu Lan rằm tháng Bảy là hai mùa lễ lớn của chùa. Phật đản có cờ, đèn, hoa, lễ tắm Phật; Vu Lan có nghi thức cài hoa hồng lên áo, nhiều gia đình trẻ đưa con đến chùa để con hiểu về lòng biết ơn cha mẹ. Hai dịp này đông chủ yếu vào buổi tối, hợp với người đi làm giờ hành chính.
Mùa Kỳ Yên của các đình: rải rác và khó đoán
Khác với các lễ có ngày cố định, lễ Kỳ Yên của các đình Gò Vấp không diễn ra cùng lúc. Mỗi đình giữ ngày riêng theo lệ làng, thường gắn với ngày nhận sắc thần hay một mốc của làng, tính theo âm lịch. Vì vậy đình Thông Tây Hội, đình An Nhơn, đình Hạnh Thông Tây hay đình An Hội có thể làm lễ ở những tháng khác nhau, và người ở gần đình nào chỉ chịu ảnh hưởng của đình đó.
Muốn biết lịch Kỳ Yên của đình gần nhà, cách đơn giản là để ý cổng đình vài tuần trước, thường có giấy thông báo hoặc băng rôn; hỏi người trông đình; hoặc hỏi tổ dân phố. Trong mấy ngày lễ, sáng sớm có trống chiêng, đêm có thể có hát bội hoặc văn nghệ, hẻm quanh đình có rạp dựng tạm và người qua lại đông.
Với người mới chuyển về, mùa Kỳ Yên là cơ hội hiếm để thấy nghi lễ làng Nam Bộ ngay trong thành phố: đoàn rước sắc, các chấp sự mặc áo dài khăn đóng, tiếng trống chầu mở màn hát bội. Người ngoài đến xem được đón tiếp, chỉ cần ăn mặc kín đáo, đứng phía sau khu hành lễ và không chen vào đoàn rước.
Tháng Mười Hai: mùa Giáng sinh của các giáo xứ
Từ đầu tháng Mười Hai, các nhà thờ và xóm đạo ở Gò Vấp bắt đầu dựng hang đá, giăng đèn. Mấy tuần trước lễ, buổi tối đã có người từ nơi khác tới xem, nhưng đỉnh điểm là tối 23 và 24 tháng 12. Các trục quanh khu dân cư Công giáo như Nguyễn Văn Nghi, Quang Trung, Lê Đức Thọ, Phan Văn Trị, Thống Nhất kẹt từ chiều tới gần nửa đêm; các ngả quanh Ngã Sáu Gò Vấp cũng chậm hơn hẳn.
Nếu bạn ở trong hẻm gần nhà thờ, nên về nhà trước khoảng chiều tối ngày 24, để xe trong nhà, báo khách đến chơi chọn hôm khác hoặc đi bộ vào. Nếu bạn đi xem, chọn tối các ngày đầu tuần trước lễ sẽ thong thả hơn nhiều; gửi xe ở bãi rồi đi bộ, giữ đồ cá nhân cẩn thận vì chỗ đông người dễ mất điện thoại, ví.
Ngày 25 tháng 12 và các ngày sau đó, nhà thờ vẫn còn trang trí, khách đến xem thưa hơn, là lúc hợp cho gia đình có trẻ nhỏ. Hãy nhớ rằng đây là nơi người dân đi lễ: giữ yên lặng khi đi ngang nhà thờ đang có thánh lễ và không trèo lên hang đá để chụp ảnh.
Ở gần đình, chùa, nhà thờ: sống chung với mùa lễ
Ở Gò Vấp, rất ít con hẻm cách xa cả đình, chùa lẫn nhà thờ. Nếu bạn thuê hay mua nhà ở gần một trong ba nơi ấy, lịch lễ của nơi đó sẽ thành một phần lịch sinh hoạt của gia đình. Trước khi dọn về, nên hỏi chủ nhà hoặc hàng xóm vài câu: gần đây có đình, chùa, nhà thờ nào, mùa nào đông, hẻm có hay bị chặn không. Câu trả lời giúp bạn chuẩn bị chứ không phải để né.
Trong mùa lễ, những việc nên làm sẵn là để xe trong nhà từ sớm, sắp xếp giờ giao hàng, giờ khách đến tránh khung cao điểm, đóng cửa sổ phía có loa nếu nhà có trẻ nhỏ cần ngủ sớm. Nếu nhà bạn kinh doanh mặt tiền gần nơi tổ chức lễ, đây lại là dịp đông khách, nhưng cần giữ lối đi thông thoáng, không bày hàng lấn ra lòng đường làm kẹt thêm.
Nhiều người sống lâu ở Gò Vấp kể rằng sau vài năm, họ thấy mùa lễ của hàng xóm như một phần của năm, giống như mùa mưa hay Tết. Gia đình theo đạo Phật vẫn đi xem hang đá Giáng sinh, gia đình Công giáo vẫn ghé ăn chè cúng miếu, người không theo đạo nào vẫn đứng xem rước sắc ngày Kỳ Yên. Sự xen kẽ ấy là nét riêng của một vùng dân cư nhiều lớp, và cũng là lý do người Gò Vấp quen nhường nhau một con hẻm vài tối mỗi năm.
Đi lễ mùa đông người: danh sách chuẩn bị
Dù đi đình, chùa hay nhà thờ, những mùa lễ lớn ở Gò Vấp đều có chung mấy chuyện: đông, kẹt, nóng và dễ lạc đồ. Danh sách dưới giúp chuyến đi suôn sẻ hơn.
- Xem trước ngày giờ lễ tại chính nơi định đến, không dựa vào trang tổng hợp.
- Chọn khung giờ lệch đỉnh: đi sớm hơn hoặc muộn hơn giờ lễ chính, hoặc đi vào ngày trước, ngày sau.
- Gửi xe ở bãi có vé, không đậu trên vỉa hè hay chắn hẻm nhà dân. Đi xe công nghệ thì hẹn điểm đón ở đường lớn.
- Mặc đồ kín đáo, thoáng mát, giày dép dễ cởi nếu đi chùa.
- Mang nước, khăn, quạt tay; trẻ nhỏ nên mang theo thẻ ghi tên và cách liên lạc của bố mẹ phòng khi lạc.
- Giữ điện thoại, ví trong túi trước; không đeo trang sức đắt tiền.
- Không chen lấn ở lư hương, cổng ra vào; nhường người già, trẻ em, người khuyết tật.
- Mang rác về hoặc bỏ đúng nơi quy định; hạn chế túi nilon, chai nhựa dùng một lần.
Gặp người bị ngất vì nóng, đông, hãy đưa ra chỗ thoáng và báo người giữ trật tự của nơi tổ chức; trường hợp nặng gọi cấp cứu 115. Mỗi mùa lễ lớn, ban tổ chức ở nhiều nơi có người túc trực, hãy hỏi họ khi cần giúp.
Câu hỏi thường gặp
Mùa nào đi lễ ở Gò Vấp kẹt xe nhất?
Kẹt nhất là tối 24 tháng 12 quanh các khu dân cư Công giáo, kế đến là đêm giao thừa, sáng mùng một Tết và rằm tháng Giêng quanh các chùa lớn. Vào các dịp này nên đi sớm hoặc muộn hơn giờ cao điểm, gửi xe ở bãi rồi đi bộ.
Lễ Kỳ Yên của các đình Gò Vấp có cùng ngày không?
Không. Mỗi đình giữ ngày Kỳ Yên riêng theo lệ làng, tính theo âm lịch, nên các đình có thể làm lễ ở những tháng khác nhau. Để biết lịch của đình gần nhà, hãy xem thông báo ở cổng đình, hỏi người trông đình hoặc tổ dân phố.
Ở gần nhà thờ thì mùa Giáng sinh cần chuẩn bị gì?
Bạn nên về nhà sớm vào chiều tối ngày 24, để xe trong nhà, báo trước cho khách đến chơi, và theo hướng dẫn phân luồng của người giữ trật tự trong hẻm. Nếu cần đi lại gấp, chọn đường vòng tránh các trục quanh nhà thờ trong khung giờ tối.
Đưa trẻ nhỏ đi lễ đông người cần lưu ý gì?
Nên chọn khung giờ thưa, cho trẻ mặc đồ thoáng, mang nước và quạt, ghi tên cùng cách liên lạc của bố mẹ vào thẻ để trong túi trẻ. Thống nhất điểm hẹn nếu lạc nhau, và tránh đứng gần lư hương, nến khi đông người chen lấn.
Ngày lễ Phục sinh năm nay là ngày nào?
Lễ Phục sinh rơi vào một Chủ nhật trong khoảng cuối tháng Ba đến cuối tháng Tư dương lịch, thay đổi theo từng năm vì tính theo lịch phụng vụ. Bạn xem ngày cụ thể và giờ lễ trên bảng thông báo của nhà thờ gần nhà hoặc hỏi văn phòng giáo xứ.
Có nên đốt vàng mã khi đi lễ đầu năm không?
Nhiều đình, chùa trong khu dân cư đông như Gò Vấp đã hạn chế hoặc không nhận vàng mã để bảo đảm an toàn cháy nổ và giữ không khí sạch. Tốt nhất là hỏi trước quy định tại nơi bạn đến; dâng hoa, trái cây và thắp một nén hương là đủ trang trọng.