Chùa ở Gò Vấp có nhiều kiểu khác nhau đứng cạnh nhau: chùa làng có từ thời Gia Định với mái ngói thấp và sân rộng, chùa nhỏ nằm sâu trong hẻm do một vài vị sư trụ trì, tịnh xá của hệ phái Khất sĩ với dáng kiến trúc riêng, và những ngôi chùa nhiều tầng mới xây lại trong mấy chục năm gần đây. Người dân đi chùa nhiều nhất vào ngày rằm, mùng một, Tết, Phật đản và Vu Lan.
Bài này tả chùa như công trình văn hoá và nơi sinh hoạt của khu phố, không bàn giáo lý. Bạn sẽ biết cách nhận ra từng kiểu chùa khi đi ngang, những gì nên làm khi vào thăm, và vài điều thực tế về giờ giấc, đậu xe, trang phục trong các mùa lễ đông người. Năm dựng chùa, tên vị trụ trì hay chi tiết lịch sử từng nơi, bài chỉ nêu khi có thể kiểm, còn lại khuyên bạn hỏi tại chùa.
Ba lớp chùa trong một vùng đô thị hoá
Lớp cũ nhất là chùa làng. Ở Nam Bộ thời khẩn hoang, bên cạnh đình thờ thần làng, nhiều làng có một ngôi chùa do dân làng góp công dựng hoặc do một vị sư đến khai sơn. Chùa làng thường thấp, mái ngói, cột gỗ, sân có cây lâu năm, phía sau có khu tháp mộ của các vị sư trụ trì qua nhiều đời. Ở Gò Vấp, nhiều chùa loại này nay đã nằm lọt giữa khu dân cư, khuôn viên co lại, một số được xây lại bằng bê tông nhưng vẫn giữ tên và vị trí cũ.
Lớp thứ hai là chùa dựng trong giai đoạn giữa thế kỷ 20, khi dân số vùng ven Sài Gòn tăng và phong trào chấn hưng Phật giáo lan rộng. Trên địa bàn có những cơ sở gắn với việc đào tạo tăng ni và nghiên cứu Phật học, chẳng hạn chùa Già Lam ở khu vực đường Lê Quang Định là cái tên thường được nhắc trong giới Phật học Sài Gòn. Cùng thời kỳ này, hệ phái Khất sĩ do Tổ sư Minh Đăng Quang khai lập phát triển mạnh ở miền Nam, để lại nhiều tịnh xá trong vùng.
Lớp thứ ba là các chùa nhỏ trong hẻm và các chùa được xây lại nhiều tầng từ thập niên 1990 trở đi. Nhiều chùa trong hẻm khởi đầu từ một căn nhà được hiến cúng, dần dần sửa thành chánh điện, có vài vị sư hoặc ni sư ở. Chùa nhiều tầng thì xuất hiện khi đất đắt, không thể nới rộng mặt bằng, nên phải xây lên cao: tầng trệt làm hội trường, nhà ăn, tầng trên làm chánh điện.
Nhận ra từng kiểu chùa khi đi ngang
Bảng dưới gom những dấu hiệu dễ thấy từ ngoài đường. Đây là khuôn chung để nhận biết, không phải phân loại chính thức.
| Kiểu | Dấu hiệu bên ngoài | Sinh hoạt thường gặp |
|---|---|---|
| Chùa làng lâu đời | Mái ngói thấp, cổng tam quan, sân rộng có cây lớn, khu tháp mộ phía sau | Lễ rằm, Tết, giỗ tổ; người lớn tuổi gốc làng đi đều |
| Chùa trong hẻm | Nằm giữa dãy nhà, mặt tiền hẹp, cổng nhỏ, có khi chỉ là nhà phố sửa lại | Tụng kinh sáng tối, khoá tu nhỏ, phát cơm cho người khó khăn |
| Tịnh xá Khất sĩ | Kiến trúc riêng, nhiều nơi có tháp hoặc mái hình bát giác, màu vàng nhạt chủ đạo | Sư mặc y vàng, nếp sinh hoạt giản dị, khất thực theo truyền thống ở một số nơi |
| Chùa nhiều tầng mới xây | Nhà bê tông nhiều tầng, mái ngói trang trí trên cùng, cổng lớn mặt đường | Lễ lớn đông người, hội trường cho khoá học, sinh hoạt thanh thiếu niên |
Nhiều chùa mang đặc điểm của hơn một kiểu, chẳng hạn chùa làng được xây lại nhiều tầng nhưng vẫn giữ tháp mộ cũ phía sau. Khi muốn biết lịch sử một ngôi chùa, đừng chỉ nhìn vào độ mới cũ của mặt tiền; hãy hỏi người trong chùa về năm khai sơn và các đời trụ trì.
Vào chùa: những phép tắc cơ bản
Chùa mở cửa cho mọi người, người theo đạo Phật hay không đều vào thăm được. Vài phép tắc giúp chuyến đi nhẹ nhàng:
- Ăn mặc kín đáo, màu nhã; tránh quần short, áo hai dây, váy ngắn. Nhiều chùa có sẵn áo tràng cho mượn trong mùa lễ, nhưng tốt nhất là tự chuẩn bị.
- Cởi giày dép trước khi vào chánh điện nếu thấy mọi người làm vậy; để dép gọn một chỗ.
- Đi vào bằng cửa bên, không đi thẳng cửa giữa ở những chùa giữ lệ này. Đi nhẹ, nói nhỏ, tắt chuông điện thoại.
- Thắp hương ở lư hương chung ngoài sân hoặc nơi chùa chỉ định. Nhiều chùa ở thành phố khuyến khích thắp một nén hoặc không đốt hương trong chánh điện để giữ không khí sạch; hãy làm theo hướng dẫn tại chỗ.
- Không đốt vàng mã ở chùa trừ khi chùa có khu riêng và cho phép. Ngày càng nhiều chùa không nhận vàng mã.
- Xin phép trước khi chụp ảnh tượng Phật, chánh điện hay các vị sư; không chụp khi đang có khoá lễ.
- Muốn cúng dường, bỏ vào hòm công đức hoặc gặp thủ quỹ của chùa; lễ vật thường là hoa, trái cây, gạo, dầu ăn.
Nếu đi cùng trẻ nhỏ, hãy dặn con trước về việc giữ yên lặng. Sân chùa nhiều nơi rộng, mát, trẻ thích chạy nhảy, nhưng khu chánh điện và nơi các vị sư tụng kinh cần được giữ trật tự.
Ngày rằm, mùng một và mùa lễ: chuẩn bị gì
Ngày rằm và mùng một âm lịch, nhất là rằm tháng Giêng, là lúc chùa ở Gò Vấp đông người nhất. Buổi sáng sớm và chiều tối, đường vào các chùa lớn có thể kẹt; chùa trong hẻm thì xe máy đậu kín hai bên hẻm. Nếu nhà bạn ở gần chùa, nên biết trước lịch này để tính giờ ra vào. Nếu đi lễ, chọn khung giờ giữa buổi sáng hoặc đầu giờ chiều sẽ thong thả hơn.
Lễ Phật đản rơi vào rằm tháng Tư âm lịch. Nhiều chùa trang trí cờ, đèn, hoa từ trước đó vài ngày, có nơi tổ chức lễ tắm Phật, văn nghệ, diễu hành xe hoa trong khuôn viên. Lễ Vu Lan rơi vào rằm tháng Bảy âm lịch, gắn với nghi thức bông hồng cài áo: hoa đỏ cho người còn mẹ, hoa trắng cho người đã mất mẹ. Đây là dịp nhiều gia đình trẻ đưa con đến chùa, nên chánh điện thường kín người.
Các khoá tu ngắn ngày, khoá tu cho thanh thiếu niên mùa hè, lớp học giáo lý cuối tuần cũng là sinh hoạt thường thấy ở các chùa trong vùng. Nếu muốn tham gia, hãy hỏi trực tiếp văn phòng chùa về điều kiện, thời gian, đồ cần mang. Đừng chuyển tiền đăng ký qua người lạ hay trang mạng không rõ nguồn.
Chùa trong đời sống khu phố: nhiều hơn chỗ cúng bái
Ở một vùng đông dân như Gò Vấp, chùa làm nhiều việc cho khu phố mà người ngoài ít thấy. Nhiều chùa có bếp ăn chay phát cơm cho người lao động, người bán vé số, bệnh nhân nghèo vào một số ngày trong tuần. Có chùa nuôi trẻ mồ côi, người già neo đơn, hoặc mở lớp học tình thương, lớp tiếng Anh, lớp vi tính miễn phí. Các hoạt động này phụ thuộc vào sức của từng chùa và có thể thay đổi, nên muốn góp sức hay nhờ giúp, hãy hỏi trực tiếp.
Chùa cũng là nơi nhiều gia đình gửi tro cốt người thân. Ở thành phố đất chật, việc gửi hũ cốt vào tháp hoặc nhà lưu tro ở chùa khá phổ biến; mỗi chùa có quy định riêng về điều kiện và công đức, nên cần hỏi kỹ và có giấy tờ ghi nhận rõ ràng. Không nên thoả thuận miệng hay qua trung gian.
Với người làm việc ca kíp, sân chùa vào buổi trưa là chỗ nghỉ mát quen thuộc. Một số chùa cho người lạ ngồi nhờ ghế đá dưới tán cây, miễn giữ trật tự và sạch sẽ. Đó là kiểu quan hệ lặng lẽ giữa chùa và phố mà người sống lâu ở Gò Vấp đều quen.
Ăn chay ở chùa và quanh chùa
Nhiều chùa có bữa cơm chay vào các ngày lễ lớn, đãi người đến dự sau khoá lễ. Người dự thường ăn theo kiểu ngồi chung mâm hoặc lấy phần, ăn trong yên lặng hoặc nói nhỏ, ăn xong tự dọn chén bát nếu thấy mọi người làm vậy. Nếu được mời, đừng ngại ngồi cùng; đây là phần gắn kết cộng đồng của ngày lễ chứ không đòi hỏi bạn theo đạo.
Quanh các chùa đông người thường có quán chay, hàng bán bánh chay, xôi chay, nhất là ngày rằm và mùng một. Người Gò Vấp ăn chay ngày rằm khá nhiều, nên vào những ngày này quán chay trong vùng thường đông hơn hẳn. Chuyện chọn quán, món, giá cả thuộc mục Ẩm thực và chợ của trang; ở đây chỉ lưu ý rằng ngày rằm tháng Giêng và Vu Lan, nên đến sớm hoặc gọi trước.
Một thói quen tốt khi đi chùa ngày lễ là mang theo bình nước riêng, hạn chế chai nhựa dùng một lần. Nhiều chùa đã đặt bình nước lọc cho khách và khuyến khích giảm rác, góp phần giữ sân chùa sạch trong những ngày hàng nghìn người qua lại.
Chùa và hàng xóm: sống cạnh một ngôi chùa
Nhiều người mua nhà hay thuê trọ ở Gò Vấp mới biết mình ở sát vách một ngôi chùa. Điều đầu tiên cần quen là nhịp giờ: chùa thường có thời khoá tụng kinh sáng sớm và chiều tối, có tiếng chuông, tiếng mõ. Những ngày lễ lớn, chùa đông người từ sáng tới tối, xe máy đậu kín hẻm, có khi có loa phát lời giảng. Với đa số hàng xóm, đây là âm thanh quen thuộc và yên bình hơn là phiền toái, nhưng người mới nên biết trước.
Đổi lại, sống gần chùa có những cái lợi ít ai nói: khu hẻm thường sạch sẽ, có người qua lại cả ngày nên an toàn hơn, có chỗ để trẻ con chơi trong sân, có bếp phát cơm cho người khó khăn ngay trong xóm. Nhiều gia đình lâu năm còn coi chùa như nơi nương tựa khi có việc hiếu, việc khó trong nhà.
Khi có điều cần góp ý, như loa quá to, khói hương bay sang nhà, xe khách đến chùa đậu chắn cửa, cách tốt nhất là đến gặp vị trụ trì hoặc người lo việc của chùa, nói rõ và lịch sự. Ngược lại, hàng xóm cũng giữ phép: không đổ rác trước cổng chùa, không mở nhạc lớn trong giờ chùa có khoá lễ, nhắc khách đến nhà mình đậu xe gọn. Phép lịch sự hai chiều giữ cho quan hệ chùa và phố bền lâu.
Câu hỏi thường gặp
Người không theo đạo Phật vào chùa ở Gò Vấp có được không?
Được. Chùa mở cửa cho mọi người vào thăm, không hỏi tôn giáo. Bạn chỉ cần ăn mặc kín đáo, cởi dép khi vào chánh điện nếu mọi người làm vậy, nói nhỏ và xin phép trước khi chụp ảnh. Không bắt buộc phải thắp hương hay lạy Phật.
Ngày nào đi chùa ở Gò Vấp đông nhất?
Đông nhất là ngày rằm và mùng một âm lịch, đặc biệt rằm tháng Giêng, các ngày Tết, lễ Phật đản rằm tháng Tư và lễ Vu Lan rằm tháng Bảy. Vào những dịp này nên đi giữa buổi sáng hoặc đầu giờ chiều, gửi xe đúng chỗ và tránh đậu chắn hẻm nhà dân.
Tịnh xá khác chùa thế nào?
Tịnh xá là cơ sở của hệ phái Khất sĩ do Tổ sư Minh Đăng Quang khai lập ở miền Nam, có kiến trúc và nếp sinh hoạt riêng, sư thường mặc y màu vàng. Chùa là tên gọi chung cho các cơ sở Phật giáo khác. Người đến thăm tịnh xá cũng giữ phép tắc như đi chùa.
Có nên đốt vàng mã ở chùa không?
Ngày càng nhiều chùa không nhận và không khuyến khích đốt vàng mã, nhất là trong khu dân cư đông như Gò Vấp, để giữ an toàn cháy nổ và không khí sạch. Nếu muốn, hãy hỏi chùa có khu đốt riêng không; tốt nhất là chỉ dâng hoa, trái cây và thắp một nén hương.
Muốn gửi tro cốt người thân ở chùa cần lưu ý gì?
Mỗi chùa có quy định riêng về điều kiện, vị trí và công đức. Bạn nên gặp trực tiếp người phụ trách của chùa, hỏi rõ thời hạn, cách thăm viếng, và yêu cầu giấy ghi nhận có tên người gửi. Không thoả thuận miệng hoặc qua trung gian để tránh tranh chấp về sau.
Tham gia khoá tu ngắn ngày ở chùa thì đăng ký ở đâu?
Bạn hỏi trực tiếp văn phòng chùa về lịch, điều kiện tham gia, đồ cần mang và giờ giấc. Nhiều chùa đăng thông báo ở bảng tin trong khuôn viên. Không chuyển tiền cho người lạ hay trang mạng không rõ nguồn tự xưng nhận đăng ký thay chùa.