Đi trong hẻm Gò Vấp, nhìn lên các ban công và sân thượng sẽ thấy một vùng xanh khác: giàn hoa giấy đổ xuống mặt tiền, chậu sứ, chậu lài trên lan can, những khay rau trên mái. Đất dưới chân đã kín nhà, người ở đây đưa cây lên cao. Thói quen này phần nào nối tiếp tinh thần của một vùng từng là làng hoa ven đô Sài Gòn.
Bài này dành cho những ai sống trong nhà ống, nhà phố hẻm ở vùng Gò Vấp muốn có thêm cây xanh: chọn cây hợp với nắng gió từng vị trí, chọn chậu và đất, giữ nhà không thấm dột vì vườn sân thượng, tưới cây khi đi vắng, chăm cây qua mùa nắng và mùa mưa. Bài không giới thiệu cửa hàng hay nêu giá cây giống, vật tư.
Đọc nắng gió của căn nhà trước khi mua cây
Sai lầm hay gặp nhất là mua cây theo sở thích rồi mới tìm chỗ đặt. Nhà ống ở Gò Vấp thường có ba vị trí trồng cây chính: mặt tiền và ban công phía hẻm, giếng trời hoặc ô thông tầng trong nhà, và sân thượng. Mỗi vị trí nhận nắng, gió, mưa rất khác nhau.
Sân thượng là nơi nắng nhiều nhất, có khi nắng trọn ngày, gió mạnh, mùa khô rất nóng và khô. Ban công phía hẻm thì tuỳ hướng nhà: hướng đông nhận nắng sáng dịu, hướng tây nhận nắng chiều gắt, hướng nam và bắc nắng ít hơn và thay đổi theo mùa. Nhiều hẻm hẹp, nhà đối diện cao, ban công chỉ có ánh sáng tán xạ vài giờ mỗi ngày. Giếng trời trong nhà thì ánh sáng yếu, ít gió, chỉ hợp với cây chịu bóng.
Cách đọc đơn giản là quan sát một ngày cuối tuần: ghi lại vị trí định trồng có nắng trực tiếp từ mấy giờ tới mấy giờ. Dưới bốn giờ nắng trực tiếp thì nên chọn cây ưa bóng, trên sáu giờ thì trồng được hoa, rau ăn lá và nhiều loại cây ăn trái nhỏ. Làm việc này trước giúp đỡ phí tiền mua cây rồi nhìn nó héo dần.
Gợi ý cây theo vị trí trong nhà phố
Bảng dưới đây là gợi ý chung cho điều kiện nắng nóng của Sài Gòn. Giống cây cụ thể và sức chịu đựng còn tuỳ cách chăm, nên hỏi thêm người bán cây hoặc hàng xóm có kinh nghiệm.
| Vị trí | Điều kiện | Cây dễ sống | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Sân thượng trống | Nắng gắt, gió mạnh | Hoa giấy, sứ, mười giờ, ớt, sả, húng quế, rau muống, mướp | Cần lưới che một phần mùa khô; chậu nặng để không đổ khi giông |
| Ban công hướng đông | Nắng sáng dịu | Lài, hoa hồng leo, dạ yến thảo, rau gia vị | Vị trí lý tưởng cho hoa ra đều |
| Ban công hướng tây | Nắng chiều gắt | Hoa giấy, lưỡi hổ, xương rồng, sứ | Tránh cây lá mỏng, dễ cháy lá |
| Ban công hẻm hẹp, ít nắng | Ánh sáng tán xạ | Trầu bà, dương xỉ, lan ý, kim tiền | Tưới ít hơn; dễ úng nếu tưới như cây ngoài nắng |
| Giếng trời trong nhà | Ánh sáng yếu, ít gió | Trầu bà, cau tiểu trâm, lưỡi hổ, cây lá chịu bóng | Lau lá định kỳ; để ý muỗi ở đĩa lót chậu |
Hoa giấy là cây "quốc dân" của nhà phố Gò Vấp vì chịu nắng, chịu hạn, ít sâu bệnh, ra hoa nhiều trong mùa khô. Một giàn hoa giấy mặt tiền còn che bớt nắng chiều cho phòng phía trước, giảm nóng đáng kể cho căn nhà.
Vườn sân thượng: tải trọng, chống thấm và thoát nước
Sân thượng nhà ống là chỗ hấp dẫn nhất để làm vườn, nhưng cũng là chỗ dễ gây hậu quả nhất nếu làm sai. Đất ướt rất nặng; vài chục chậu lớn cộng nước tưới có thể tạo tải trọng đáng kể lên sàn mái vốn chỉ được thiết kế cho người đi lại và bồn nước. Nhà cũ xây lâu năm, nhà cơi nới thêm tầng càng phải thận trọng. Trước khi làm vườn lớn, nên hỏi người xây nhà hoặc kỹ sư về khả năng chịu tải, và đặt chậu nặng sát chân cột, sát tường thay vì giữa sàn.
Chống thấm là chuyện thứ hai. Nhiều nhà ở Gò Vấp gặp cảnh trần tầng dưới loang ố sau vài mùa mưa vì nước tưới, nước mưa đọng dưới chậu. Không đặt chậu trực tiếp lên sàn; dùng kệ, chân kê để nước thoát và sàn khô ráo. Nếu làm luống đất trực tiếp trên sàn, phải có lớp chống thấm và lớp thoát nước đúng kỹ thuật, việc này nên nhờ thợ có kinh nghiệm.
Thoát nước là chuyện thứ ba. Ống thoát sàn mái dễ bị lá khô, đất trôi làm nghẹt. Mùa mưa, một cơn mưa lớn mà ống nghẹt thì nước dâng trên sàn, tràn vào cầu thang. Dọn rác lá quanh miệng thoát nước hằng tuần, nhất là trước mùa mưa, là việc nhỏ mà cứu được nhiều rắc rối.
Cuối cùng là gió. Mùa mưa ở Sài Gòn có những cơn giông mạnh. Chậu cao, giàn leo, mái che bằng lưới trên sân thượng cần được buộc chắc, tránh cảnh chậu đổ, giàn bay sang mái nhà hàng xóm hoặc rơi xuống hẻm.
Chậu, đất và nước tưới: chọn sao cho nhẹ và bền
Chậu. Chậu nhựa nhẹ, rẻ, dễ dời, hợp với ban công và sân thượng; chậu sành, chậu xi măng đẹp và bền nhưng nặng. Thùng xốp, thùng sơn cũ có đục lỗ đáy là lựa chọn quen thuộc cho rau sân thượng. Chậu nào cũng cần lỗ thoát nước, thiếu lỗ là rễ úng sau vài trận mưa.
Đất trồng. Đất trồng chậu nên tơi xốp, nhẹ, trộn với xơ dừa, trấu hun, phân hữu cơ hoai. Đất ruộng nguyên chất nặng, dễ đóng cứng, không hợp với trồng chậu trên cao. Mỗi năm nên thay hoặc bổ sung một phần đất mới cho cây trồng lâu.
Nước tưới. Nước máy dùng tưới được; nhiều nhà để nước qua đêm cho bay bớt mùi. Hứng nước mưa vào thùng có nắp để tưới trong mùa mưa là cách tiết kiệm, nhưng phải đậy kín để không thành ổ lăng quăng.
Tưới khi đi vắng. Về quê dịp Tết, nghỉ lễ dài là lúc cây sân thượng dễ chết khô nhất. Có thể nhờ hàng xóm tưới, lắp bộ tưới nhỏ giọt hẹn giờ, hoặc dời chậu vào chỗ râm và tưới đẫm trước khi đi. Rau ăn lá thì nên thu hoạch trước chuyến đi.
Phân bón. Rác hữu cơ trong bếp như vỏ rau, bã trà, bã cà phê có thể ủ thành phân cho cây. Ủ trong thùng có nắp, để nơi thoáng, tránh mùi làm phiền hàng xóm. Với hoa và rau, bón ít mà đều tốt hơn bón nhiều một lần.
Chăm cây theo hai mùa của Sài Gòn
Mùa khô, khoảng từ tháng Mười hai tới tháng Tư, là mùa của hoa giấy, sứ, mười giờ. Nắng nhiều, cây ra hoa đẹp nhưng cũng mất nước nhanh. Tưới sáng sớm hoặc chiều mát, tránh tưới giữa trưa. Cây trên sân thượng có thể cần tưới hai lần mỗi ngày những tuần nóng nhất. Lưới che nắng một phần giúp rau ăn lá không cháy lá.
Mùa mưa, khoảng từ tháng Năm tới tháng Mười một, cây lớn nhanh nhưng dễ úng, nấm, sâu. Giảm tưới, kiểm tra lỗ thoát nước, tỉa bớt cành rậm cho thông thoáng. Ốc sên, sâu ăn lá xuất hiện nhiều, có thể bắt bằng tay vào buổi tối. Hạn chế dùng thuốc trừ sâu hoá học trên sân thượng nhà ở, vì gió có thể đưa sang nhà bên cạnh và trẻ con trong nhà hay lên đó chơi.
Giai đoạn chuyển mùa thường làm cây "sốc": lá vàng, rụng hoa. Đây là chuyện bình thường, không cần vội thay cây. Kiên nhẫn chăm vài tuần, cây sẽ thích nghi.
Mai vàng chưng Tết là trường hợp riêng: muốn mai ra hoa năm sau, phải nuôi cây cả năm ở chỗ nhiều nắng, bón phân theo giai đoạn và lặt lá đúng lúc. Ở nhà phố, chỉ sân thượng nắng tốt mới làm được; nếu không, gửi nhà vườn chăm thuê là lựa chọn của nhiều gia đình.
Cây trước cửa và ban công: đẹp mình, không phiền hàng xóm
Trong hẻm Gò Vấp, mặt tiền nhà ai cũng sát mặt tiền nhà khác, nên cây trước cửa không chỉ là chuyện riêng. Chậu cây lấn ra hẻm làm hẹp lối đi; giàn hoa giấy vươn sang nhà bên có thể rụng lá, rụng hoa xuống sân người ta; nước tưới ban công nhỏ xuống đầu người đi bên dưới là chuyện dễ gây cãi nhau.
Vài quy ước đơn giản giúp giữ hoà khí: đặt chậu sát tường nhà mình, không chiếm lối đi chung; tỉa giàn leo khi đã vươn sang ranh nhà bên; lót đĩa dưới chậu ban công và tưới vào giờ ít người qua lại; quét lá hoa rụng trước cửa mỗi sáng. Nhà có cây lớn trước cửa nên để ý cành khô, cành vươn ra dây điện, đặc biệt trước mùa giông.
Ngược lại, một mặt tiền xanh, gọn còn làm đẹp cả hẻm. Ở không ít con hẻm của Gò Vấp, vài nhà trồng hoa đẹp là cả xóm học theo, dần dần hẻm thành một dải xanh nho nhỏ, mát hơn hẳn những hẻm toàn tường và cửa sắt.
Một chuyện riêng của vùng nhiều nhà trọ như Gò Vấp: người thuê nhà cũng có thể có cây. Vài chậu trầu bà, lưỡi hổ trên bậu cửa sổ, một chậu ớt, chậu húng ngoài hành lang là đủ làm phòng trọ dễ chịu hơn. Nên hỏi chủ nhà trước khi đặt chậu ở hành lang chung hay treo lên lan can, và chọn chậu nhẹ để dễ mang theo khi chuyển chỗ ở.
Rau sân thượng: một bữa canh nhà trồng
Nhiều gia đình ở Gò Vấp trồng rau trên sân thượng không phải để tiết kiệm tiền chợ mà để có rau sạch cho trẻ con, cho người già, và để có việc tay chân nhẹ nhàng mỗi chiều. Những loại dễ trồng trong điều kiện nắng nóng gồm rau muống, mồng tơi, rau dền, cải ngọt, húng quế, tía tô, rau răm, sả, ớt, hành lá. Mướp, bầu, khổ qua có thể leo giàn, vừa cho trái vừa che mát một góc sân.
Mới bắt đầu nên trồng ít loại, chọn rau dễ như rau muống, mồng tơi, hành lá, thu hoạch được sau vài tuần để có hứng thú. Gieo nối tiếp từng đợt nhỏ thay vì gieo một lần cả thùng, để lúc nào cũng có rau ăn mà không bị dư.
Rau sân thượng cũng là trò chơi tốt cho trẻ nhỏ: gieo hạt, tưới cây, nhìn cây lớn mỗi ngày. Với một vùng mà trẻ con ít khi thấy ruộng vườn, đó là cách để trẻ biết rau mọc lên thế nào, và cũng là một cách giữ lại chút gì đó của Gò Vấp thời còn là đất vườn ven đô.
Câu hỏi thường gặp
Nhà phố ít nắng ở Gò Vấp trồng cây gì?
Ban công hẻm hẹp, giếng trời trong nhà chỉ có ánh sáng tán xạ nên hợp với cây chịu bóng như trầu bà, dương xỉ, lan ý, lưỡi hổ, kim tiền. Những cây này cần tưới ít hơn cây ngoài nắng, tưới nhiều dễ thối rễ.
Làm vườn sân thượng có làm thấm dột nhà không?
Có thể, nếu đặt chậu trực tiếp lên sàn, nước đọng lâu ngày hoặc làm luống đất mà không chống thấm đúng kỹ thuật. Nên dùng kệ kê chậu, dọn miệng thoát nước thường xuyên và nhờ thợ có kinh nghiệm khi muốn làm luống trên sàn mái.
Sân thượng nhà cũ có chịu được nhiều chậu cây không?
Tuỳ kết cấu từng nhà. Đất ướt và nước tưới rất nặng, nhà cũ hoặc nhà đã cơi nới cần thận trọng. Nên hỏi người xây nhà hoặc kỹ sư trước khi làm vườn lớn, và đặt chậu nặng sát chân cột, sát tường thay vì giữa sàn.
Cây hoa nào hợp nhất với mặt tiền nhà phố?
Hoa giấy được nhiều nhà ở Gò Vấp chọn vì chịu nắng, chịu hạn, ít sâu bệnh và ra hoa nhiều trong mùa khô. Sứ, lài, hoa hồng leo cũng phổ biến. Chọn cây theo hướng nắng của mặt tiền để cây khoẻ và ít tốn công chăm.
Đi vắng dài ngày thì tưới cây thế nào?
Có thể nhờ hàng xóm tưới giúp, lắp bộ tưới nhỏ giọt hẹn giờ, hoặc dời chậu vào chỗ râm và tưới đẫm trước khi đi. Rau ăn lá nên thu hoạch trước chuyến đi; cây chịu hạn như hoa giấy, sứ, xương rồng có thể chịu được vài ngày không tưới.
Trồng rau sân thượng nên bắt đầu với loại nào?
Nên bắt đầu với rau dễ trồng, mau thu hoạch như rau muống, mồng tơi, hành lá, húng quế. Gieo từng đợt nhỏ nối tiếp nhau để lúc nào cũng có rau mà không dư. Khi đã quen, có thể thêm cải, ớt, sả và các loại dây leo như mướp, bầu.