Trước khi thành một vùng nhà phố đông đúc, Gò Vấp là đất vườn ven đô, và một trong những nghề làm nên tên tuổi của vùng là trồng hoa kiểng cung cấp cho Sài Gòn. Cụm từ "làng hoa Gò Vấp" đến nay vẫn còn trong trí nhớ người lớn tuổi, trong tên một công viên và trong cách người ta nói về những nhà vườn đã dời đi nơi khác.
Bài này ghi lại những điều đủ chắc chắn về nghề ấy và đánh dấu rõ chỗ chỉ là lời kể. Mốc thời gian hình thành làng hoa, gia đình nào khởi nghề, diện tích từng bao nhiêu, đến nay chưa có một nguồn thống nhất mà trang này kiểm được, nên bài không đưa ra con số. Điều chắc hơn là cách nghề vận hành, vì sao nó gắn với đất này, vì sao nó thu hẹp và những dấu vết còn lại.
Vì sao đất Gò Vấp hợp với nghề hoa
Có ba điều khiến một vùng ven đô như Gò Vấp thời trước trở thành đất trồng hoa. Điều thứ nhất là thị trường ở ngay cạnh: Sài Gòn và Chợ Lớn có đông dân, có chùa chiền, đình miếu, nhà thờ, có nhu cầu hoa cúng, hoa trang trí và nhất là hoa Tết. Hoa là thứ hàng mau tàn, nên trồng càng gần chợ càng có lợi. Từ vườn ở Gò Vấp, người ta có thể gánh, chở xe bò, rồi xe lam, xe máy lên chợ trong buổi sáng.
Điều thứ hai là đất gò cao ráo. Chính tên "Gò Vấp" đã gợi một vùng đất gò, và người trồng hoa cần chỗ đất ít ngập, thoát nước tốt để rễ cây không úng trong mùa mưa. Điều thứ ba là có nguồn nước tưới từ kênh rạch, giếng và từ hệ thống sông rạch đổ về sông Vàm Thuật ở phía bắc.
Ba điều kiện ấy không riêng gì Gò Vấp, nên quanh Sài Gòn xưa có nhiều vùng trồng rau hoa. Cái riêng của Gò Vấp là tiếng tăm về hoa kiểng đi kèm, những nhà vườn có tay nghề uốn cây, chăm mai, canh hoa nở đúng Tết, và một thói quen chơi hoa đã thấm vào đời sống người trong vùng.
Những loại hoa và kiểng thường được nhắc đến
Vạn thọ và cúc. Hai loại hoa gần như không thể thiếu trên bàn thờ ngày Tết ở Nam Bộ. Trồng vạn thọ, cúc là việc của nhiều hộ nhỏ: đất ít, quay vòng nhanh, bán được nhiều vào mùa Tết.
Mồng gà, cúc mâm xôi và hoa trồng chậu. Lời kể của người lớn tuổi hay nhắc đến những chậu hoa đầy màu chở lên chợ hoa cuối năm. Loại cụ thể thay đổi theo thị hiếu từng thời, nên đừng coi đây là danh sách cố định.
Mai vàng. Với người Nam Bộ, mai là cây của ngày Tết. Nhà vườn chơi mai phải biết chăm cả năm, lặt lá đúng lúc để hoa nở vào những ngày đầu năm. Đây là việc đòi hỏi kinh nghiệm hơn là sức.
Kiểng uốn và cây thế. Bên cạnh hoa, một số gia đình chuyên kiểng: cây uốn dáng trong chậu, cây thế, bonsai. Nghề này cần nhiều năm mới ra một cây đẹp, nên thường gắn với những nhà có đất ổn định và truyền tay nghề trong gia đình.
Hoa giấy và cây trang trí. Khi nhà phố mọc lên, nhu cầu cây chậu cho ban công, sân thượng tăng. Các vườn ươm chuyển dần sang bán cây trang trí, hoa giấy, cây xanh cho công trình.
Một năm của nhà vườn: nhịp làm hoa theo Tết
Theo lời kể của những người từng làm nghề ở các vùng ven Sài Gòn, cả năm của nhà vườn xoay quanh Tết. Sau Tết là lúc dọn vườn, chăm lại cây mai đã chưng, cắt tỉa, bón phân, ươm giống mới. Mùa mưa là mùa nuôi cây: cây kiểng lớn thân, mai ra lá, người làm vườn để ý úng rễ, sâu bệnh. Tới khoảng cuối mùa mưa, việc trồng hoa thời vụ cho Tết bắt đầu, tính ngược từ ngày bán sao cho hoa đẹp đúng dịp.
Khó nhất là canh ngày nở. Hoa nở sớm thì tàn trước Tết, nở muộn thì không ai mua. Người trồng phải theo dõi thời tiết, điều chỉnh tưới nước, có nơi chiếu đèn ban đêm cho cúc để giữ cây chưa ra nụ, có khi che bớt nắng. Với mai, việc lặt lá phải canh theo trời: năm lạnh hoa chậm, năm nóng hoa sớm. Kinh nghiệm này truyền từ đời trước sang đời sau, ít khi ghi thành sách.
Những tuần cuối năm là lúc cả nhà xúm vào: tỉa lá, bó chậu, chở hoa lên chợ, có người ngủ lại ở chợ hoa canh hàng. Hết phiên chợ chiều ba mươi, chậu nào chưa bán là lỗ. Đó là lý do người làm hoa vừa mong Tết vừa sợ Tết, một tâm trạng mà người trồng hoa ở nơi nào cũng hiểu.
Ngoài mùa Tết, nhà vườn sống bằng những dịp nhỏ hơn nhưng đều đặn. Ngày rằm, mồng một âm lịch, người Sài Gòn mua hoa cúng; mùa cưới hỏi cần hoa kết cổng, hoa bàn; các ngày lễ ở đình, chùa, nhà thờ cũng cần hoa trang trí. Những đơn hàng ấy không làm giàu nhưng giữ cho dòng tiền trong nhà không bị đứt suốt mấy tháng chờ Tết. Có nhà còn nhận chăm mai thuê cho khách sau Tết, tức là mang cây về vườn nuôi qua mùa mưa rồi trả lại vào dịp cuối năm. Cách làm này, theo lời kể, vẫn còn ở một số hộ chơi kiểng trong vùng tới ngày nay, chỉ khác là vườn nuôi cây giờ thường nằm ở ngoại thành chứ không còn trong hẻm Gò Vấp.
Từ làng vườn thành phố: nghề hoa thu hẹp qua từng giai đoạn
Không có số liệu chính thức về diện tích trồng hoa từng thời mà trang này kiểm được, nên bảng chỉ mô tả xu hướng theo các giai đoạn đô thị hoá quen thuộc của vùng ven Sài Gòn.
| Giai đoạn | Đất đai | Nghề hoa | Đời sống quanh nghề |
|---|---|---|---|
| Thời đất vườn ven đô | Nhiều vườn, ruộng, đất gò | Nhiều hộ trồng hoa, kiểng, bán lên chợ Sài Gòn | Làng xóm, đình, chợ quê |
| Khi dân cư dồn về sau chiến tranh | Đất vườn bắt đầu chia cho nhà ở | Vẫn còn nhiều nhà vườn, xen với nhà mới | Hẻm hình thành, đường mở rộng |
| Đô thị hoá nhanh | Giá đất tăng, đất vườn thành lô nhà | Nhiều nhà vườn bán đất, dời đi nơi đất rộng | Nhà ống, chung cư, cửa hàng |
| Hiện nay | Gần như kín nhà và đường | Còn vài hộ giữ kiểng, cửa hàng cây, chợ hoa theo mùa | Công viên, tên phường gợi nhắc làng cũ |
Mỗi gia đình đi theo một con đường khác nhau: có nhà bỏ nghề, có nhà mang cây đi lập vườn mới ở vùng ngoại thành còn đất, có nhà chuyển sang bán cây cảnh, vật tư làm vườn ngay trên mặt phố. Lời kể về nơi họ dời đến thường nhắc các vùng ven như Hóc Môn, Củ Chi, Quận 12 cũ, nhưng đó là lời kể chung chứ không phải số liệu điều tra.
Dấu vết còn lại trong phố hôm nay
Đi trong vùng Gò Vấp bây giờ, dấu vết nghề hoa không nằm ở ruộng mà nằm ở những chỗ nhỏ. Có những ngôi nhà cũ vẫn giữ một khoảng sân xếp chậu kiểng, có cụ già sáng sáng ra tưới cây thế đã chăm mấy chục năm. Trước nhiều nhà phố là chậu mai, chậu hoa giấy, giàn bông được chăm kỹ hơn mức trang trí bình thường. Những cửa hàng bán cây cảnh, chậu, đất, phân dọc vài trục đường cũng là một hình thức tiếp nối.
Mỗi dịp Tết, khi các điểm bán hoa mọc lên trên vỉa hè, khoảng đất trống, người ta lại thấy rõ thói quen chơi hoa của vùng: nhà nào cũng cố có một cành mai, một cặp chậu cúc trước cửa. Phần lớn hoa bán ở đây hôm nay không còn trồng tại chỗ, mà được chở về từ các vùng hoa khác. Dù vậy, cách chọn hoa, cách chưng mai của người Gò Vấp vẫn mang dáng dấp của một vùng từng làm nghề.
Công viên Làng hoa trên đường Nguyễn Văn Lượng và việc đặt tên phường mới theo làng xưa là hai dấu vết chính thức. Người muốn tìm hiểu sâu hơn nên hỏi chuyện các cụ trong xóm, các gia đình lâu đời quanh khu An Nhơn, Hạnh Thông; mỗi nhà có một mảnh ký ức về những liếp hoa ngày trước.
Chơi hoa của người Gò Vấp: thói quen còn lại sau khi nghề lùi đi
Một nghề có thể thu hẹp nhưng thói quen của cả vùng thì ở lại lâu hơn. Ở Gò Vấp, nhiều gia đình lâu đời vẫn giữ cách chưng hoa ngày Tết rất kỹ: cặp vạn thọ hay cúc đặt hai bên cửa, cành mai hay chậu mai đặt giữa nhà, mâm ngũ quả trên bàn thờ. Người lớn tuổi nhìn chậu cúc là biết trồng có khéo không, nụ có đều không, lá có xanh không, một con mắt mà người chỉ đi mua hoa ít khi có.
Thói quen chăm cây cũng thể hiện ra mặt phố. Giữa những dãy nhà ống, không hiếm cảnh một ông cụ dành cả sân thượng cho mấy chục chậu kiểng, sáng tối tưới nước, tỉa lá, bắt sâu. Có người giữ những chậu cây thế từ đời cha mẹ, coi như một phần ký ức gia đình chứ không phải món đồ để bán. Những câu chuyện như vậy nếu được ghi lại sẽ là chất liệu sống động hơn bất kỳ con số nào về diện tích làng hoa xưa.
Với người mới đến, nếu thấy một nhà có sân kiểng đẹp, hỏi chuyện một cách lịch sự thường được chủ nhà vui vẻ kể. Đó cũng là cách nhanh nhất để hiểu vì sao chữ "làng hoa" vẫn được người Gò Vấp nhắc đến với chút tự hào, dù ruộng hoa đã lùi vào quá khứ.
Ghi lại lịch sử làng hoa: nên làm và nên tránh
Vì nguồn viết về làng hoa Gò Vấp phần nhiều là bài báo, lời kể, ký ức gia đình, nên những ai muốn ghi chép lại, làm bài cho trường hay làm triển lãm nhỏ cần thận trọng với chi tiết. Mốc năm khởi nghề, tên người khởi nghề, diện tích, số hộ thường khác nhau giữa các nguồn. Cách làm đúng là ghi rõ ai kể, kể khi nào, và nếu có thể thì đối chiếu với tư liệu lưu trữ, địa chí, bản đồ cũ của thành phố.
Ảnh cũ của gia đình, giấy tờ đất, sổ sách mua bán hoa là những tư liệu quý mà nhiều nhà vẫn cất. Nếu được chủ nhà đồng ý, chụp lại và ghi chú cẩn thận sẽ giữ được ký ức cho cả vùng. Nên tránh tô vẽ thêm những chuyện không có căn cứ chỉ vì nghe hay, vì một khi đã in ra hay lan trên mạng, rất khó sửa.
Trang này sẵn lòng cập nhật khi có nguồn tư liệu đáng tin hơn về lịch sử làng hoa. Cho đến khi đó, bài giữ cách viết thận trọng: kể điều chắc, đánh dấu điều chỉ là lời kể.
Câu hỏi thường gặp
Làng hoa Gò Vấp có từ khi nào?
Hiện chưa có một mốc năm thống nhất mà trang này kiểm được. Lời kể địa phương cho rằng nghề hoa đã có từ khá lâu khi Gò Vấp còn là vùng vườn ven Sài Gòn, nhưng con số cụ thể nên đối chiếu với tư liệu lưu trữ và địa chí trước khi dùng.
Làng hoa Gò Vấp nằm ở khu vực nào?
Lời kể thường đặt làng hoa ở vùng các phường 5, 6 cũ của quận Gò Vấp và lân cận, nay phần lớn thuộc phường An Nhơn. Công viên Làng hoa trên đường Nguyễn Văn Lượng cũng nằm trong vùng này và được đặt tên để giữ lại ký ức ấy.
Bây giờ Gò Vấp còn trồng hoa không?
Ruộng hoa gần như không còn vì đất đã thành nhà và đường. Vẫn còn một số gia đình giữ kiểng, các cửa hàng cây cảnh và các điểm bán hoa Tết theo mùa, nhưng phần lớn hoa bán ở đây hôm nay được chở về từ các vùng trồng hoa khác.
Các nhà vườn Gò Vấp đã dời đi đâu?
Lời kể chung nhắc đến các vùng ven còn đất như Hóc Môn, Củ Chi, Quận 12 cũ, nhưng không có số liệu điều tra cụ thể. Mỗi gia đình một hướng: có nhà bỏ nghề, có nhà lập vườn mới, có nhà chuyển sang bán cây cảnh và vật tư làm vườn.
Làng hoa Gò Vấp khác làng hoa Sa Đéc, Đà Lạt thế nào?
Sa Đéc và Đà Lạt đến nay vẫn là vùng trồng hoa đang sản xuất với diện tích lớn. Làng hoa Gò Vấp là một nghề đã thu hẹp theo đô thị hoá, còn lại chủ yếu trong ký ức, tên gọi công viên, thói quen chơi hoa và vài gia đình giữ kiểng.
Muốn tìm hiểu lịch sử làng hoa thì hỏi ai?
Nên hỏi chuyện các cụ cao niên và gia đình lâu đời trong vùng An Nhơn, Hạnh Thông, xem ảnh cũ, giấy tờ gia đình nếu được cho phép, rồi đối chiếu với tư liệu lưu trữ, địa chí thành phố. Ghi rõ ai kể và kể khi nào để người sau kiểm lại được.