Với phần lớn người Gò Vấp, "nhà" nghĩa là một căn trong hẻm: hẻm chính nhánh ra từ các trục Quang Trung, Lê Đức Thọ, Phan Văn Trị, Nguyễn Oanh, rồi hẻm con nhánh tiếp thành hình xương cá, có chỗ chỉ vừa hai xe máy tránh nhau. Cuộc sống trong hẻm có nhịp riêng, tiếng động riêng và những quy ước không ai viết ra nhưng ai ở lâu cũng biết.
Bài này dành cho người sắp chuyển về Gò Vấp, người mới thuê nhà, và cả người đã ở lâu muốn nhìn lại khu phố của mình. Chuyện chọn nhà, giá thuê, giấy tờ để mục Nhà ở và thuê trọ; ở đây chỉ nói về cách người ta sống cùng nhau trong một con hẻm.
Vì sao Gò Vấp nhiều hẻm đến vậy
Gò Vấp từng là vùng làng vườn. Khi thành phố lan ra, các thửa ruộng, vườn được chia nhỏ để bán hoặc chia cho con cháu, mỗi lần chia lại mở thêm một lối đi. Những lối đi ấy lâu dần thành hẻm, hẻm này nối hẻm kia, có khi theo bờ ruộng cũ nên quanh co, có khi cụt hẳn vì gặp ranh đất của nhà khác. Đó là lý do bản đồ hẻm Gò Vấp trông như một mạng nhện, và số nhà có thể dài tới ba, bốn lớp dấu gạch chéo.
Các trục đường lớn được mở hoặc nâng cấp sau này, như Phạm Văn Đồng, chỉ cắt qua mạng hẻm có sẵn chứ không thay thế nó. Vì vậy, đi trên đường lớn bạn thấy phố xá thoáng, nhưng rẽ vào hai, ba lớp hẻm là gặp ngay một không gian khác hẳn: chật hơn, chậm hơn, gần gũi hơn.
Hiểu điều này giúp bạn hình dung đúng: sống ở Gò Vấp không chỉ là chuyện đường nào, phường nào, mà là chuyện hẻm nào, sâu bao nhiêu, rộng bao nhiêu, có thông ra đường khác không. Người địa phương khi chỉ đường thường nói theo mốc trong hẻm như quán cà phê, tiệm tạp hoá, cây điện, chứ ít khi nói số nhà.
Các kiểu hẻm thường gặp
Mỗi kiểu hẻm cho một nhịp sống khác nhau. Bảng dưới tả những đặc điểm chung, không phải quy định chính thức.
| Kiểu hẻm | Đặc điểm | Nhịp sống |
|---|---|---|
| Hẻm chính (hẻm xe hơi) | Rộng, thông ra đường lớn, có thể có ô tô vào | Nhiều cửa hàng, quán ăn, ồn hơn, xe qua lại suốt ngày |
| Hẻm xương cá | Một hẻm trục, nhiều hẻm con nhánh ra hai bên | Hẻm trục buôn bán nhỏ, hẻm con yên tĩnh hơn, ai cũng biết mặt |
| Hẻm cụt | Chỉ một lối vào, cuối hẻm là nhà dân | Ít người lạ, trẻ con chơi được, nhưng xe vào ra phải lùi |
| Hẻm ba gác, hẻm xe máy | Hẹp, hai xe máy tránh nhau khó | Rất yên tĩnh, nhưng chuyển nhà, chữa cháy đều khó khăn |
| Hẻm có dãy trọ | Nhiều phòng nhỏ liền nhau | Vắng ban ngày, đông buổi tối, người thay đổi thường xuyên |
Khi đi xem chỗ ở, nên đi vào hẻm ở hai thời điểm: ban ngày và tối khoảng tám, chín giờ. Hai lần ấy cho bạn thấy hai bộ mặt rất khác nhau của cùng một con hẻm.
Một ngày nghe tiếng hẻm
Hẻm Gò Vấp thức dậy rất sớm. Khoảng năm giờ sáng đã có tiếng chổi quét sân, tiếng xe máy nổ của người đi chợ đầu mối, tiếng chuông xe đạp của người bán bánh mì, xôi. Sáu, bảy giờ là giờ cao điểm trong hẻm: phụ huynh chở con đi học, người đi làm dắt xe ra, các bà đi chợ về xách giỏ rau.
Giữa buổi sáng và trưa, hẻm chậm lại. Đây là lúc nghe rõ nhất những tiếng rao quen thuộc của Sài Gòn: người mua ve chai, đồng nát, người bán chổi lông gà, người mài dao kéo, xe bán trái cây, chè, bánh. Một số tiếng rao đã được ghi sẵn vào loa nhỏ trên xe, lặp đi lặp lại. Người già trong hẻm thường biết người bán nào đi qua giờ nào.
Chiều tối, hẻm đông trở lại: người đi làm về, trẻ con chơi trước nhà, các quán ăn đầu hẻm lên đèn. Sau chín, mười giờ tối, hẻm con thường yên, chỉ còn tiếng tivi và xe về muộn. Nhưng hẻm trục, hẻm gần đường lớn thì có thể còn quán nhậu, quán cà phê đến khuya. Chọn hẻm nào là chọn nhịp tiếng động nào sẽ theo bạn mỗi ngày.
Những luật bất thành văn giữa hàng xóm
Để xe không chắn cửa nhà người khác. Đây là nguồn va chạm phổ biến nhất. Trong hẻm hẹp, xe máy dựng trước cửa phải sát vào tường, và dắt vào nhà khi không dùng. Có khách đến đông thì báo hàng xóm một tiếng.
Giữ yên tĩnh sau giờ tối. Không có giờ cố định viết ra, nhưng sau khoảng mười giờ tối người ta mong hẻm yên. Hát karaoke, sửa nhà, nói chuyện lớn tiếng ngoài hẻm lúc khuya thường bị nhắc.
Không đổ nước, rác ra hẻm. Nước rửa xe, nước lau nhà đổ ra hẻm làm trơn và bốc mùi; rác phải bỏ đúng giờ, đúng chỗ người thu gom quy định. Ở nhiều hẻm, tổ dân phố đã thống nhất giờ thu rác.
Chào hỏi là thủ tục đầu tiên. Người mới đến chào hàng xóm hai bên, hỏi giờ thu rác, chỗ để xe chung. Một lời chào làm mọi chuyện sau này dễ nói hơn nhiều.
Có việc lớn thì báo trước. Sửa nhà, chuyển nhà, làm đám, dựng rạp chiếm hẻm thì báo hàng xóm và tổ dân phố trước vài ngày, nói rõ thời gian. Người ta thường thông cảm nếu được báo.
Giúp nhau lúc cần. Trông nhà khi đi vắng, nhận giùm hàng, gọi giúp khi thấy khói hay nước ngập. Những việc nhỏ này là thứ làm nên tình hàng xóm trong hẻm.
Hẻm khi mưa lớn và khi có sự cố
Mùa mưa ở Sài Gòn thường kéo dài khoảng từ tháng Năm đến tháng Mười Một. Với nhiều hẻm ở Gò Vấp, nhất là hẻm thấp hơn mặt đường do đường được nâng cấp nhiều lần, mưa lớn kéo dài có thể khiến nước dâng vào hẻm, có khi tràn vào nhà. Người ở lâu đã quen kê đồ điện lên cao, xây bậc cửa, chuẩn bị bao cát. Người mới đến nên hỏi hàng xóm hẻm mình có hay ngập không, ngập đến đâu.
Hẻm hẹp cũng làm việc ứng phó sự cố khó khăn hơn. Xe cứu thương, xe chữa cháy cỡ lớn không vào được hẻm ba gác. Vì vậy, nhiều tổ dân phố có tổ chức tập huấn phòng cháy cơ bản, trang bị bình chữa cháy chung. Ở nhà trong hẻm, mỗi gia đình nên có bình chữa cháy nhỏ, không để xe và đồ đạc chắn lối thoát, và biết số khẩn cấp 114 cho cháy nổ, 115 cho cấp cứu.
Mất điện, mất nước, cống nghẹt là những chuyện thỉnh thoảng xảy ra. Ở hẻm, tin tức lan rất nhanh: chỉ cần một người ra hỏi là cả xóm biết nguyên nhân và ai đã báo cho bên phụ trách. Nhóm nhắn tin của tổ dân phố, của hẻm ngày càng phổ biến và hữu ích trong những lúc như vậy.
Hẻm đang thay đổi
Mười, hai mươi năm qua, hẻm Gò Vấp thay đổi nhiều. Nhà cấp bốn mái tôn được xây lại thành nhà ba, bốn tầng; sân trước nhà mất dần; cây xanh trong hẻm ít đi. Nhiều căn nhà chuyển thành dãy trọ, căn hộ dịch vụ, tiệm kinh doanh online. Hàng xóm không còn biết hết nhau như trước, nhất là ở hẻm có nhiều người thuê.
Nhưng cũng có những thay đổi tích cực: hẻm được đổ bê tông, lắp đèn, nhiều nơi tự góp tiền gắn camera chung, trồng cây, vẽ tường. Các nhóm nhắn tin của hẻm giúp người mới hòa nhập nhanh hơn, hỏi gì cũng có người trả lời. Một số hẻm còn tổ chức Trung thu cho trẻ con, tất niên cho người lớn, giữ được không khí xóm làng giữa phố.
Không có con hẻm nào hoàn hảo. Hẻm yên tĩnh thì thường sâu, xa đường lớn; hẻm tiện đi lại thì ồn. Điều quyết định bạn có sống vui ở đó hay không, nhiều khi lại là hàng xóm. Vì vậy, trước khi chuyển đến, dành vài phút nói chuyện với người bán tạp hoá đầu hẻm hay một cụ ngồi trước nhà thường cho bạn nhiều thông tin hơn mọi tin rao.
Trẻ con lớn lên trong hẻm
Ở một vùng ít sân chơi như Gò Vấp, con hẻm chính là sân chơi đầu tiên của rất nhiều đứa trẻ. Chiều chiều, khi xe cộ thưa bớt, trẻ con ra đầu hẻm đá cầu, nhảy dây, đạp xe vòng quanh, chơi trốn tìm giữa những chiếc xe máy dựng trước cửa. Những đứa trẻ lớn lên cùng một con hẻm thường thân nhau như anh em, cùng đi học một trường, cùng bị các bà các mẹ gọi về ăn cơm một lúc.
Hẻm cũng có những nguy cơ mà phụ huynh mới đến nên lưu ý. Xe máy chạy vào hẻm đôi khi khá nhanh, nhất là ở những hẻm thông ra đường lớn; xe giao hàng vào giờ cao điểm ra vào liên tục. Nhiều gia đình thoả thuận với nhau nhắc người lái xe chạy chậm, gắn gương cầu ở góc khuất, và dặn trẻ không chạy ra giữa hẻm khi nghe tiếng xe. Mùa mưa, các hố ga, rãnh nước trong hẻm ngập có thể nguy hiểm với trẻ nhỏ, nên người lớn cần để mắt.
Những dịp như Tết Trung thu, con hẻm biến thành sân hội nhỏ: tổ dân phố hoặc vài gia đình góp lại mua bánh kẹo, lồng đèn, tổ chức cho trẻ con rước đèn quanh xóm. Đây là ký ức mà nhiều người lớn lên ở Gò Vấp còn nhớ, và cũng là cách để các gia đình mới đến làm quen với hàng xóm qua con cái. Khi trẻ lớn hơn, các khoảng xanh như Công viên Văn hoá Gia Định hay công viên Làng hoa trở thành chỗ chơi rộng hơn vào cuối tuần.
Lớn lên, những đứa trẻ trong hẻm thường mang theo một kiểu kỹ năng sống riêng: biết chào hỏi người lớn, quen với tiếng ồn và sự chật chội, biết nhường đường, biết giúp hàng xóm khiêng đồ khi nước ngập. Nhiều người trưởng thành từ các con hẻm Gò Vấp, dù sau này chuyển đi nơi khác, vẫn nói rằng chính những năm ấy dạy họ cách sống gần người khác, chia sẻ không gian và tôn trọng nhau trong một cộng đồng rất đông.
Đó cũng là điều mà nhiều phụ huynh mới chuyển đến muốn con mình có được: một tuổi thơ có bạn bè hàng xóm thật sự.
Câu hỏi thường gặp
Số nhà nhiều dấu gạch chéo ở Gò Vấp đọc thế nào?
Số nhà dạng hẻm thường đọc từ trái qua phải: số đầu là số hẻm trên đường chính, các số sau là hẻm con và số nhà. Ví dụ giả định "12/34/5" là nhà số 5 trong hẻm 34 của hẻm 12. Khi tìm, cứ đi theo từng lớp hẻm và hỏi người dân khi cần.
Hẻm cụt có an toàn hơn hẻm thông không?
Hẻm cụt ít người lạ đi qua nên thường yên tĩnh, trẻ con chơi được. Nhưng hẻm cụt chỉ có một lối thoát, nếu có cháy hoặc ngập thì khó di chuyển. Mức an toàn còn phụ thuộc đèn đường, camera, ý thức hàng xóm, nên nên xem tận nơi.
Muốn biết hẻm có hay ngập không thì hỏi ai?
Cách nhanh nhất là hỏi người bán hàng đầu hẻm hoặc các hộ ở lâu năm. Bạn cũng có thể quan sát vết nước trên tường, bậc cửa được xây cao bất thường, hoặc nhà kê đồ lên cao, đó đều là dấu hiệu hẻm từng ngập.
Làm sao để không mâu thuẫn với hàng xóm vì chỗ để xe?
Dựng xe sát nhà mình, không chắn cửa nhà khác, dắt xe vào nhà khi không dùng. Có khách đông thì báo trước và hướng dẫn khách gửi xe ở bãi gần đó. Nếu có tranh chấp, nói chuyện trực tiếp và nhẹ nhàng, nhờ tổ dân phố khi cần.
Nhóm nhắn tin của hẻm có cần tham gia không?
Nên tham gia nếu có. Đây là kênh hàng xóm báo mất điện, mất nước, giờ thu rác, lịch dọn vệ sinh, nhắc phòng cháy, cảnh báo người lạ. Bạn không cần nhắn nhiều, chỉ cần đọc để nắm tin và hỏi khi cần.
Trong hẻm có được kinh doanh tại nhà không?
Nhiều hộ trong hẻm vẫn bán tạp hoá, cà phê, sửa xe tại nhà. Tuy nhiên kinh doanh cần đăng ký phù hợp và không được lấn chiếm lối đi chung, gây ồn hay ảnh hưởng hàng xóm. Thủ tục cụ thể có ở mục Kinh doanh và doanh nghiệp của trang.