Người Gò Vấp hôm nay là nhiều lớp dân cư chồng lên nhau: con cháu các làng xưa như Hạnh Thông, An Nhơn, Thông Tây Hội, An Hội; người miền Bắc di cư vào năm 1954 cùng các xóm đạo; người từ miền Tây, miền Trung, miền Bắc lên thành phố lập nghiệp sau 1975 và nhất là từ những năm 1990; rồi đông đảo sinh viên, công nhân, nhân viên văn phòng thuê trọ. Không lớp nào "chính gốc" hơn lớp nào; chính sự trộn lẫn ấy tạo ra nhịp sống vừa xô bồ vừa gần gũi của vùng này.
Từ 1/7/2025, địa bàn quận Gò Vấp cũ trở thành sáu phường Gò Vấp, Hạnh Thông, An Nhơn, Thông Tây Hội, An Hội Tây và An Hội Đông. Tên phường thay đổi nhưng người thì vẫn thế. Bài này đi qua từng lớp người: họ đến từ đâu, thường sống ở khu nào, giữ lại điều gì, và cách các lớp ấy chung sống với nhau trong hẻm, ở chợ, nơi làm việc.
Lớp đầu tiên: con cháu các làng vườn xưa
Trước khi thành phố lan tới, vùng đất Gò Vấp là làng vườn của tỉnh Gia Định, nằm trên phần đất gò cao hơn so với vùng trũng ven sông Sài Gòn. Người ở đây trồng lúa, trồng rau, và đặc biệt nổi tiếng với nghề trồng hoa kiểng. Các làng có đình riêng, có họ tộc lâu đời, có những con đường đất nối từ làng này sang làng kia. Tên các phường mới như Hạnh Thông, An Nhơn, Thông Tây Hội, An Hội chính là lấy lại tên những làng ấy, nên người lớn tuổi trong vùng nghe thấy rất quen.
Con cháu các gia đình làng gốc bây giờ phần lớn đã thôi làm vườn. Nhiều nhà bán bớt đất, chia cho con cái xây nhà phố, hoặc xây dãy trọ cho thuê. Nhưng họ vẫn giữ một số nếp: cúng giỗ ông bà đông đủ, tham gia lễ cúng đình khi có dịp, quen biết nhau theo dòng họ và theo xóm cũ. Đi vào những con hẻm sâu, thỉnh thoảng bạn vẫn thấy một ngôi nhà ba gian mái ngói, khoảnh sân có chậu kiểng già, giữa hai dãy nhà ống mới xây. Đó thường là nhà của một gia đình đã ở đây nhiều đời.
Lớp người này ít khi tự giới thiệu mình là "người gốc"; họ chỉ hay kể chuyện ngày xưa chỗ này là ruộng, chỗ kia là vườn hoa, con kênh kia từng bơi được. Muốn hiểu Gò Vấp, nghe những câu chuyện ấy là cách nhanh nhất.
Lớp thứ hai: người Bắc di cư năm 1954
Sau Hiệp định Genève năm 1954, một dòng người lớn từ miền Bắc di cư vào Nam, trong đó nhiều người theo đạo Công giáo đi cùng cả giáo xứ. Một phần trong số họ được bố trí định cư ở vùng Gò Vấp, khi ấy còn nhiều đất trống. Họ dựng nhà, dựng nhà thờ, lập xóm theo quê gốc, và dần hình thành các khu dân cư có nếp sống riêng. Khu Xóm Mới là cái tên mà người Sài Gòn thường nhắc đến nhất khi nói về lớp dân cư này.
Đến nay đã qua ba, bốn thế hệ. Giọng nói của lớp cháu chắt đã pha nhiều giọng Sài Gòn, nhưng trong bữa cơm gia đình, trong cách gọi bà con, trong món ăn ngày Tết vẫn còn nhiều dấu vết miền Bắc. Nếp sinh hoạt quanh nhà thờ, các hội đoàn, ca đoàn, các dịp lễ lớn trong năm làm cho những xóm này có tính cộng đồng rất rõ: hàng xóm biết mặt nhau, việc hiếu hỷ có người xúm vào giúp.
Khi tả lớp dân cư này, cần tránh hai cách nhìn lệch: coi họ là "người ngoài" của vùng, hoặc coi cả Gò Vấp là một xóm đạo. Thực tế họ là một phần lâu đời của vùng, sống đan xen với các gia đình theo đạo Phật, thờ cúng ông bà và không theo tôn giáo nào, trong cùng con hẻm.
Lớp thứ ba: người nhập cư lập nghiệp sau 1975
Sau năm 1975, đặc biệt từ khi kinh tế mở cửa vào cuối thập niên 1980 và những năm 1990, Gò Vấp đón rất nhiều người từ các tỉnh lên thành phố làm ăn. Lý do dễ hiểu: vùng này gần trung tâm hơn các huyện ngoại thành, đất còn rẻ hơn các quận nội thành cũ, lại nằm trên các trục đường đi về miền Tây, Tây Ninh, các tỉnh phía bắc thành phố. Người miền Tây, miền Trung, miền Bắc đều có, nhiều người đi một mình rồi đưa cả gia đình lên sau.
Lớp người này làm đủ nghề: buôn bán ở chợ, mở tiệm sửa xe, tiệm may, quán ăn, làm thợ hồ, chạy xe ôm, làm công ty. Không ít người từ chỗ ở trọ dần mua được miếng đất nhỏ trong hẻm, xây nhà, rồi chính họ lại cho người đến sau thuê trọ. Vì vậy, ranh giới giữa "người nhập cư" và "người Gò Vấp" ở đây rất mờ; nhiều gia đình đã ở hai, ba chục năm, con cái sinh ra và lớn lên ở đây, tự nhận mình là người Gò Vấp.
Dấu vết rõ nhất của lớp này là sự đa dạng giọng nói và món ăn. Đi một vòng chợ hay một dãy quán vỉa hè, bạn nghe đủ giọng, thấy cả bún bò, mì Quảng, hủ tiếu, bánh canh, phở, bún riêu đứng cạnh nhau.
Lớp thứ tư: sinh viên, công nhân và người đi làm thuê trọ
Lớp đông và thay đổi nhanh nhất là người ở trọ. Gò Vấp có Trường Đại học Công nghiệp TP.HCM cùng một số trường cao đẳng, trung cấp, lại nằm không xa các trường ở Bình Thạnh, Tân Bình, Phú Nhuận và các khu sản xuất phía Quận 12 cũ. Giá thuê trọ ở đây từng được coi là "dễ thở" hơn các quận trung tâm, nên rất nhiều sinh viên, công nhân, nhân viên trẻ chọn Gò Vấp làm chỗ ở.
Người ở trọ có nhịp sống riêng: sáng đi sớm, tối về muộn, cuối tuần mới thật sự có mặt ở khu phố. Họ là khách chính của các quán cơm, xe bánh mì, tiệm giặt, tiệm tạp hoá đầu hẻm. Mỗi đợt nhập học hay ra Tết, các con hẻm có trọ lại đổi mặt người: người cũ chuyển đi, người mới chuyển tới với vài thùng đồ trên xe máy.
Với chủ nhà và hàng xóm lâu năm, lớp người này vừa là nguồn thu nhập, vừa là những người láng giềng cần làm quen lại liên tục. Chuyện để xe, giờ giấc, tiếng ồn, rác là những điều hay phát sinh va chạm nhỏ, và cách hai bên thoả thuận với nhau quyết định không khí của cả con hẻm.
So sánh nhanh các lớp dân cư
Bảng dưới chỉ là khái quát để dễ hình dung; mỗi gia đình, mỗi con người đều có câu chuyện riêng, và các lớp đã đan xen với nhau rất nhiều.
| Lớp dân cư | Thời điểm đến | Dấu hiệu dễ nhận ra | Gắn bó với khu phố qua |
|---|---|---|---|
| Con cháu làng vườn xưa | Nhiều đời trước, thời Gia Định | Nhà cũ trong hẻm sâu, kiểng già, giỗ chạp đông đủ | Dòng họ, xóm cũ, lễ cúng đình |
| Người Bắc di cư | Từ năm 1954 | Giọng và món ăn miền Bắc, sinh hoạt quanh nhà thờ | Giáo xứ, hội đoàn, việc hiếu hỷ |
| Người nhập cư lập nghiệp | Sau 1975, nhiều nhất từ thập niên 1990 | Đa dạng giọng nói, buôn bán nhỏ, tiệm dịch vụ | Đồng hương, chỗ làm, chợ |
| Người ở trọ | Thay đổi liên tục | Dãy phòng trọ, xe máy kín hẻm buổi tối | Chủ trọ, quán quen, bạn cùng trường, cùng xưởng |
Điểm đáng chú ý là các lớp này không ở tách biệt theo khu rõ rệt. Một con hẻm có thể vừa có nhà gốc, vừa có gia đình di cư, vừa có dãy trọ, nên chuyện người này học món ăn, tập quán của người kia diễn ra hằng ngày mà ít ai để ý.
Các lớp người chung sống với nhau như thế nào
Điều giữ cho một vùng đông dân như Gò Vấp vận hành êm là những sợi dây nhỏ: hàng xóm nhờ nhau trông nhà, gửi chìa khoá, giữ giùm gói hàng; tổ dân phố nhắc chuyện đổ rác, phòng cháy; các bà các mẹ quen nhau ở chợ sáng; trẻ con chơi chung đầu hẻm. Người mới đến thường được người cũ chỉ đường đi chợ, chỗ sửa xe, chỗ khám bệnh gần nhất.
Va chạm thì vẫn có, chủ yếu là chuyện rất đời: xe đậu chắn cửa, karaoke khuya, đổ nước ra hẻm, mùi bếp. Những nơi giữ được không khí dễ chịu thường là nơi có người đứng ra nói chuyện thẳng thắn mà nhẹ nhàng, chứ không để bực bội tích lại. Một điều nên tránh là quy chuyện cá nhân thành chuyện vùng miền hay tôn giáo; câu "người ở đâu cũng có người này người kia" là lời người Gò Vấp lâu năm hay nói.
Nếu bạn mới chuyển đến, cách hòa nhập đơn giản nhất là chào hỏi hàng xóm hai bên, giữ giờ giấc yên tĩnh buổi tối, để xe gọn, và tham gia các việc chung khi được mời, như dọn hẻm hay góp tiền sửa đèn. Những việc nhỏ ấy làm người ta nhớ mặt bạn nhanh hơn mọi lời giới thiệu.
Người Gò Vấp đi xa và những người quay về
Một lớp người ít được nhắc tới là chính con cháu Gò Vấp đã rời đi. Có người đi học, đi làm ở các quận khác, ở các tỉnh, có gia đình định cư ở nước ngoài từ nhiều chục năm trước. Không ít người trẻ lớn lên ở đây, khi lập gia đình lại mua nhà ở các khu mới phía ngoài thành phố vì cần diện tích rộng hơn, rồi cuối tuần mới chở con về thăm ông bà trong con hẻm cũ.
Dù ở xa, nhiều người vẫn giữ sợi dây với nơi mình lớn lên. Dịp giỗ chạp, dịp Tết, dịp lễ cúng đình hay lễ lớn ở giáo xứ, con hẻm lại đông những gương mặt lâu ngày mới gặp. Có người góp tiền sửa đình, sửa nhà thờ họ, có người chỉ đơn giản ghé quán cà phê đầu hẻm ngày xưa để nghe kể chuyện khu phố bây giờ ra sao. Với họ, Gò Vấp là quê theo nghĩa rất đời: nơi có nhà cha mẹ, có hàng xóm biết mình từ bé.
Chiều ngược lại cũng có: người từng đến ở trọ thời sinh viên, đi làm vài năm ở nơi khác, rồi quay về mua nhà, mở tiệm ngay trong vùng vì đã quen đường, quen chợ, quen hàng xóm. Chính dòng người đi rồi về ấy làm cho ranh giới giữa người gốc và người mới ở Gò Vấp ngày càng khó vạch, và cũng làm cho vùng này có cảm giác vừa đông lạ vừa thân quen.
Câu hỏi thường gặp
Gò Vấp có phải là nơi tập trung nhiều người Bắc nhất Sài Gòn không?
Gò Vấp là một trong những nơi có nhiều người Bắc di cư năm 1954 định cư, nổi bật là khu Xóm Mới. Nhưng người Bắc di cư khi ấy phân bố ở nhiều vùng khác của thành phố, và hiện nay dân cư Gò Vấp rất đa dạng, không thể nói đây là nơi đông người Bắc nhất mà không có số liệu cụ thể.
Người Gò Vấp gốc còn nhiều không?
Con cháu các gia đình làng xưa vẫn còn, nhất là trong những hẻm cũ và quanh các đình làng. Tuy vậy, sau nhiều đợt người đến lập nghiệp, họ chỉ còn là một phần trong tổng số dân. Không có thống kê chính thức về tỷ lệ "người gốc", nên nên coi đây là nhận xét định tính.
Sống ở Gò Vấp có bị phân biệt người tỉnh lẻ không?
Phần lớn cư dân Gò Vấp từng là người nơi khác đến, ở thế hệ này hoặc thế hệ trước, nên chuyện phân biệt nơi xuất thân không phổ biến. Va chạm nếu có thường là chuyện sinh hoạt như tiếng ồn, chỗ để xe, rác. Giữ nếp sinh hoạt gọn gàng và chào hỏi hàng xóm là đủ để hòa nhập.
Vì sao các phường mới của Gò Vấp lại có tên như Hạnh Thông, An Nhơn?
Khi sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, các phường đánh số của quận Gò Vấp được gom lại và đặt tên mới. Nhiều tên được chọn là tên làng xưa của vùng thời Gia Định như Hạnh Thông, An Nhơn, Thông Tây Hội, An Hội, giúp nối lại ký ức địa phương thay vì dùng số.
Muốn nghe chuyện xưa của Gò Vấp thì hỏi ai?
Người lớn tuổi trong các gia đình ở lâu đời, các cụ tham gia lo việc ở đình làng, hoặc những người bán hàng lâu năm ở chợ thường nhớ nhiều chuyện cũ. Nên hỏi chuyện vào lúc họ rảnh, ví dụ buổi chiều, và ghi lại cẩn thận vì mỗi người nhớ một kiểu.
Có thể tìm doanh nghiệp, cửa hàng của người Gò Vấp ở đâu?
Trang có danh bạ doanh nghiệp trên địa bàn sáu phường, chia theo ngành, lấy từ dữ liệu đăng ký doanh nghiệp. Bạn tra trong danh bạ của trang để tìm cơ sở đang hoạt động gần nơi mình ở, sau đó tự liên hệ và kiểm tra thông tin trước khi giao dịch.