Ít người nghĩ Gò Vấp là vùng có sông, vì ở giữa khu dân cư, thứ người ta thấy hằng ngày là nhà, hẻm và xe máy. Nhưng dọc mép phía bắc của vùng là sông Vàm Thuật, con sông làm ranh với bên kia là vùng An Phú Đông, Thạnh Lộc thuộc Quận 12 cũ. Cùng với các rạch nhỏ chảy về nó, con sông là mảng nước lớn nhất mà người Gò Vấp có trong tầm xe máy mười, mười lăm phút.
Bài này viết về con sông từ góc người sống ở đây: sông nằm ở đâu so với các phường mới, người ta ra bờ sông để làm gì, triều cường và ngập ảnh hưởng ra sao, rác và nước bẩn là chuyện gì, và làm sao đi dạo ven sông an toàn. Các dự án cải tạo bờ sông chỉ được nhắc ở mức chung, vì tiến độ và phạm vi từng đoạn nên theo dõi thông báo chính thức thay vì tin vào tin đồn.
Con sông nằm ở đâu trong vùng Gò Vấp
Nếu hình dung vùng Gò Vấp như một khối nằm phía bắc sân bay Tân Sơn Nhất, thì cạnh phía bắc và đông bắc của khối ấy chạy theo sông Vàm Thuật. Con sông chảy theo hướng chung từ tây sang đông rồi đổ ra sông Sài Gòn. Bên này sông là các khu dân cư thuộc những phường phía bắc của vùng, mà sau sáp nhập 2025 chủ yếu là An Hội Tây, An Hội Đông và một phần phường Gò Vấp; bên kia sông là Quận 12 cũ.
Người ở các phường phía nam như Hạnh Thông, gần Công viên Gia Định, ít khi ra tới sông vì cách khá xa và đường đi phải xuyên qua nhiều trục kẹt xe. Người ở phía bắc thì sông gần hơn nhiều, có xóm chỉ cách bờ vài con hẻm. Vì vậy cảm nhận về con sông trong cùng một vùng Gò Vấp khác nhau rõ: nơi thì coi như không có, nơi thì nó là một phần của đời sống hằng ngày, từ chuyện hóng gió chiều cho tới chuyện nước lên ngập hẻm.
Các cầu bắc qua sông là nơi người Gò Vấp gặp con sông nhiều nhất. Cầu An Lộc ở đầu đường Nguyễn Oanh là lối quen để sang phía Quận 12 cũ; ngoài ra còn những cây cầu nhỏ hơn nối các con đường dân sinh hai bên. Mỗi khi chạy qua cầu vào buổi chiều, người ta thấy được một khoảng trời rộng, mặt nước và hai bờ cây, một khung cảnh hiếm có trong một vùng nhà phố dày đặc.
Rạch nhỏ, cống ngầm và đường đi của nước mưa
Ngoài sông Vàm Thuật, vùng Gò Vấp từng có nhiều rạch nhỏ, mương vườn dẫn nước tưới cho các vườn rau, vườn hoa thời trước. Khi đất vườn thành nhà, phần lớn mương rạch bị lấp, thu hẹp hoặc chuyển thành cống ngầm dưới đường. Một số đoạn rạch còn lộ thiên, hai bờ nhà dân sát mép, nước chảy chậm và có lúc bốc mùi trong mùa khô.
Hiểu đường đi của nước giúp giải thích vì sao có những con hẻm ngập dù cách sông khá xa. Nước mưa trên mái nhà, mặt đường chảy vào hệ thống cống, từ cống ra các rạch rồi ra sông. Khi mưa lớn trùng lúc nước sông dâng, nước không thoát kịp, ứ lại ở những chỗ trũng. Những con đường thấp, những hẻm cũ chưa được nâng nền thường là nơi ngập trước.
Với người mới chuyển đến, nên hỏi hàng xóm hẻm mình có hay ngập không, ngập vào lúc nào và rút sau bao lâu, trước khi quyết định để xe dưới tầng trệt, đặt ổ điện thấp hay chất đồ dưới sàn. Câu trả lời của người ở lâu thường chính xác hơn bất kỳ bản đồ nào.
Việc nạo vét cống, kênh rạch là trách nhiệm của các đơn vị quản lý hạ tầng thành phố và phường. Người dân góp phần bằng cách không xả rác, dầu mỡ, xà bần xuống miệng cống; một túi rác nhỏ chặn miệng cống đầu hẻm có thể khiến cả hẻm ngập sau một cơn mưa chiều.
Triều cường và mưa: con sông ảnh hưởng đến đời sống thế nào
Triều cường cuối năm. Ở TP Hồ Chí Minh, những tháng cuối năm âm lịch thường có các đợt triều cường, nước sông dâng cao vào một số giờ trong ngày. Các xóm sát sông Vàm Thuật cảm nhận rõ nhất: nước có thể tràn lên bờ thấp, vào hẻm, thậm chí vào nhà có nền thấp. Lịch triều được cơ quan khí tượng thủy văn công bố, người ở ven sông nên tập thói quen theo dõi.
Mưa lớn chiều tối mùa mưa. Mùa mưa, những cơn mưa lớn thường đến vào buổi chiều. Nếu trùng giờ triều lên, nước rút chậm hơn hẳn. Đây là lúc nên tránh chạy xe qua các đoạn đường trũng, vì xe chết máy giữa nước là chuyện thường gặp.
Mùi và muỗi mùa khô. Khi nước cạn, các đoạn rạch tù đọng dễ bốc mùi, sinh muỗi. Nhà gần rạch nên có lưới chống muỗi, dọn các chỗ nước đọng trong nhà và quanh nhà, nhất là khi có trẻ nhỏ, vì sốt xuất huyết vẫn là bệnh hay gặp ở thành phố.
Cái lợi của con sông. Bên cạnh phiền toái, con sông mang lại gió mát, khoảng trời mở, và cho những xóm ven bờ một nhịp sống chậm hơn phần còn lại của Gò Vấp. Buổi chiều, không khí ở bờ sông thường dễ chịu hơn trong hẻm sâu một cách rõ rệt.
Người Gò Vấp ra bờ sông để làm gì
Không có một "bờ sông đi dạo" dài liền mạch như các đoạn kè đã chỉnh trang ở trung tâm thành phố. Những gì có ở đây là các đoạn bờ kè, đường ven sông, chân cầu, những khoảng đất trống sát mép nước mà người dân quanh đó quen dùng. Buổi sáng sớm có người chạy bộ, đi bộ dọc các đoạn đường ven sông thông thoáng; chiều mát có người ngồi hóng gió, cha mẹ dắt con ra xem thuyền, xem nước.
Câu cá là thú vui quen thuộc của đàn ông ven sông. Vài người mang cần, ghế nhựa, ngồi cả buổi chiều chủ yếu để thư giãn chứ không mong được nhiều cá. Ở những đoạn có biển cấm hoặc khu vực công trình, việc câu cá và tụ tập có thể bị hạn chế, nên để ý quy định tại chỗ.
Thanh niên thích chạy xe qua cầu vào buổi tối để ngắm đèn hai bờ, chụp ảnh hoàng hôn trên mặt nước. Một số quán cà phê nằm gần bờ sông, tận dụng gió và khoảng nhìn rộng, là chỗ hẹn quen của người ở các phường phía bắc. Bài không nêu tên quán vì quán mở, đóng, đổi chủ khá nhanh.
Với người lớn tuổi, ra bờ sông là cách đổi không khí mà không phải đi xa. Một vòng xe máy mười phút, ngồi nhìn nước nửa giờ, rồi về, đủ để thấy dễ chịu hơn sau một ngày nóng bức trong nhà ống.
Đi dạo ven sông an toàn: mấy điều nên nhớ
Bờ sông mang lại không khí dễ chịu nhưng cũng có những rủi ro mà người quen sống trong hẻm phố ít để ý. Vài điều nên nhớ khi ra sông, nhất là khi đi cùng trẻ nhỏ:
- Không để trẻ chơi gần mép nước mà không có người lớn kèm sát. Bờ kè có chỗ trơn, có chỗ không có lan can; nước sông nhìn êm nhưng có dòng chảy và đáy bùn.
- Tránh ra bờ sông khi trời tối hẳn ở những đoạn thiếu đèn, vắng người; chọn các đoạn có người qua lại, có nhà dân hai bên.
- Lúc triều cường, đừng đứng hoặc đậu xe ở những đoạn bờ thấp, nước có thể dâng nhanh hơn dự đoán.
- Không xuống tắm sông, kể cả khi thấy người khác làm; chất lượng nước và dòng chảy không phù hợp cho việc bơi lội.
- Mang theo nước uống, đội mũ khi đi buổi chiều còn nắng; bờ sông ít bóng cây che hơn công viên.
- Dọn rác của mình mang theo về, đừng thả túi nilon, chai nhựa xuống bờ hay xuống nước.
Những điều này nghe đơn giản, nhưng các vụ đuối nước ở kênh rạch thành phố vẫn được báo chí nhắc đến hằng năm, phần nhiều liên quan đến trẻ em chơi gần nước mà không có người lớn trông.
Rác, nước bẩn và chuyện chung của hai bờ
Một con sông chảy qua vùng đô thị đông dân như Gò Vấp phải gánh nhiều thứ: nước thải sinh hoạt từ cống, rác trôi từ các rạch nhỏ, bèo tây mọc dày khi nước chậm. Nhìn từ trên cầu, có những đoạn mặt nước đen và có rác dạt vào bờ, nhất là sau những cơn mưa lớn cuốn rác từ đường phố xuống.
Các đợt ra quân vớt rác, nạo vét, dọn bèo được tổ chức định kỳ bởi chính quyền địa phương, các đoàn thể và tình nguyện viên. Người dân có thể tham gia khi phường hoặc khu phố kêu gọi, hoặc đơn giản là giữ không xả rác xuống rạch và miệng cống. Khi thấy chỗ xả thải bất thường, rác chất đống ven bờ, có thể phản ánh qua tổ dân phố hoặc kênh tiếp nhận phản ánh của thành phố.
Sông Vàm Thuật là ranh giới, nên chuyện sạch hay bẩn của nó là chuyện của cả hai bờ, của người Gò Vấp lẫn người bên kia sông. Một con sông sạch hơn sẽ làm cho những xóm ven bờ dễ sống hơn, và biến các đoạn bờ kè thành chỗ dạo chơi thật sự cho cả vùng.
Thành phố đã nhiều lần nhắc đến các kế hoạch chỉnh trang, kè bờ, làm đường ven sông Vàm Thuật. Phạm vi và tiến độ cụ thể của từng đoạn nên xem trên thông tin chính thức của thành phố; bài này không đưa mốc thời gian vì những mốc kiểu này thường thay đổi.
Một buổi chiều ven sông cho người mới đến
Người mới chuyển đến Gò Vấp mà muốn làm quen với con sông có thể chọn một buổi chiều cuối tuần trời không mưa. Chạy xe theo trục Nguyễn Oanh hướng lên phía bắc, qua những khu dân cư đông đúc, tới gần cầu An Lộc sẽ thấy khung cảnh mở ra. Dừng xe ở chỗ cho phép, đi bộ một đoạn ven bờ, nhìn sang bên kia sông.
Từ đó, có thể len vào các con đường ven sông trong khu dân cư phía bắc để thấy nếp sống của những xóm sát nước: nhà có bậc thềm cao để tránh nước, cây trồng trong chậu đặt trên kệ, những bờ tường có vết nước cũ. Đó là những chi tiết kể chuyện con sông rõ hơn mọi lời giải thích.
Trước khi trời tối, quay về hướng trung tâm vùng Gò Vấp, ghé một quán ăn quen để kết thúc buổi chiều. Một vòng như vậy không tốn nhiều thời gian nhưng giúp người mới hiểu rằng Gò Vấp không chỉ có Ngã Sáu, chợ và hẻm, mà còn có một cạnh nước, nơi thành phố chậm lại một chút.
Câu hỏi thường gặp
Sông Vàm Thuật nằm ở đâu so với Gò Vấp?
Sông Vàm Thuật chạy dọc phía bắc và đông bắc vùng Gò Vấp, làm ranh với Quận 12 cũ ở bên kia sông, rồi đổ ra sông Sài Gòn. Các phường mới nằm gần sông nhất chủ yếu là An Hội Tây, An Hội Đông và một phần phường Gò Vấp.
Ở Gò Vấp có chỗ đi dạo ven sông không?
Có những đoạn bờ kè, đường ven sông, chân cầu mà người dân quanh đó quen dùng để đi bộ, hóng gió, câu cá. Chưa có một tuyến đi dạo dài liền mạch như các đoạn kè đã chỉnh trang ở trung tâm thành phố, nên nên chọn đoạn có người qua lại và có đèn.
Triều cường ảnh hưởng đến Gò Vấp ra sao?
Các xóm sát sông chịu ảnh hưởng rõ nhất vào các đợt triều cường, thường rơi vào những tháng cuối năm âm lịch. Nước có thể tràn lên bờ thấp và vào hẻm. Khi trùng mưa lớn, nước rút chậm, nên người ở ven sông cần theo dõi lịch triều công bố chính thức.
Vì sao có hẻm ở Gò Vấp ngập dù xa sông?
Nước mưa phải chảy qua cống, rạch rồi mới ra sông. Khi mưa lớn trùng lúc nước sông cao, hoặc cống bị rác chặn, nước ứ lại ở chỗ trũng. Những hẻm cũ chưa nâng nền, đường thấp thường ngập trước, kể cả khi cách sông khá xa.
Có nên cho trẻ ra chơi gần sông không?
Có thể cho trẻ ra bờ sông hóng gió, xem nước nhưng phải có người lớn kèm sát, không để trẻ tới mép nước hay leo lên bờ kè thiếu lan can. Tuyệt đối không cho trẻ xuống tắm, vì dòng chảy và chất lượng nước không phù hợp cho việc bơi lội.
Thấy xả rác, xả thải xuống sông thì phản ánh ở đâu?
Có thể báo với tổ dân phố, ban điều hành khu phố, hoặc dùng các kênh tiếp nhận phản ánh của thành phố. Khi phản ánh nên ghi rõ vị trí, thời gian và kèm ảnh nếu có, để cơ quan quản lý xác minh và xử lý nhanh hơn.