Chỉ trong khoảng ba, bốn chục năm, Gò Vấp đã đổi từ một vùng ven còn nhiều vườn, ruộng, kênh rạch và đường đất thành khu dân cư nhà nối nhà, đông đúc chẳng kém các quận trung tâm. Thay đổi lớn nhất diễn ra từ thập niên 1990, khi người các nơi đổ về lập nghiệp, đất vườn được chia lô xây nhà ống, rồi các con đường lớn được mở rộng, siêu thị và trung tâm mua sắm xuất hiện.
Bài này không kể lại lịch sử tên gọi hay các mốc hành chính, phần đó có ở mục lịch sử của trang. Ở đây là câu chuyện đời sống: người dân đã sống khác đi thế nào qua từng giai đoạn, những gì mất đi, những gì còn giữ được, và việc trở thành sáu phường mới từ năm 2025 có ý nghĩa gì với nhịp sống hằng ngày.
Ký ức vùng ven: vườn, ruộng, kênh rạch và làng hoa
Người lớn tuổi ở Gò Vấp hay mở đầu câu chuyện bằng câu “hồi đó chỗ này còn là ruộng”. Trong ký ức của họ, vùng đất phía bắc sân bay Tân Sơn Nhất từng có nhiều vườn cây, ruộng lúa, ao cá xen giữa các xóm nhà. Các con đường nối làng phần nhiều là đường đất, mùa mưa lầy lội. Kênh rạch còn nhiều, nước chảy ra sông Vàm Thuật ở phía bắc, trẻ con có chỗ bơi lội, câu cá.
Nghề trồng hoa kiểng là nét nổi bật của vùng: nhiều gia đình sống nhờ những luống hoa, những chậu kiểng chăm cho Tết. Đình làng là trung tâm sinh hoạt của từng làng, các lễ cúng đình diễn ra theo mùa. Nhịp sống lúc ấy gắn với ruộng vườn và với chợ, người ta đi chợ sớm, buôn bán những gì nhà làm ra.
Những ký ức ấy giờ chỉ còn lại qua lời kể và vài dấu tích: ngôi đình làng giữa khu phố đông, một ngôi nhà vườn sót lại trong hẻm sâu, tên các phường mới lấy lại tên làng xưa như Hạnh Thông, An Nhơn, Thông Tây Hội, An Hội. Chuyện làng hoa và đình làng được kể kỹ ở các mục riêng của trang.
Từ thập niên 1990: đất chia lô, nhà ống mọc lên
Khi kinh tế mở cửa, thành phố cần chỗ ở cho rất nhiều người từ khắp nơi đến làm việc. Gò Vấp có lợi thế gần trung tâm, giáp sân bay, nằm trên các trục đi về phía bắc thành phố, mà đất còn rẻ hơn nội thành cũ. Những mảnh vườn, mảnh ruộng lần lượt được chia nhỏ, bán cho người mua để cất nhà. Kiểu nhà phổ biến nhất là nhà ống: mặt tiền hẹp, chạy sâu vào trong, xây một trệt rồi dần nâng thêm tầng.
Vì đất chia theo từng thửa mà không theo quy hoạch tổng thể, các con hẻm hình thành theo lối đi có sẵn, nhiều hẻm nhỏ, cong, cụt, hẻm trong hẻm. Đó là lý do Gò Vấp ngày nay có những khu hẻm xương cá chằng chịt mà người lạ dễ lạc. Cùng lúc, nhiều gia đình gốc xây dãy phòng trọ trên phần đất còn lại để cho người lao động, sinh viên thuê, mở ra một lớp cư dân mới.
Sự thay đổi này đem đến chỗ ở cho rất nhiều người và tạo thu nhập cho nhiều gia đình, nhưng cũng để lại những vấn đề đến nay vẫn còn: hẻm chật khó cho xe cứu hoả, hệ thống thoát nước không theo kịp, nhà san sát thiếu mảng xanh.
Đường mở rộng, xe đông lên
Song song với nhà cửa là các con đường. Những trục như Quang Trung, Nguyễn Oanh, Nguyễn Kiệm, Phan Văn Trị, Lê Đức Thọ dần trở thành phố buôn bán sầm uất, hai bên kín cửa hàng. Trục Phạm Văn Đồng đi qua vùng này mở ra một hướng đi lớn nối các khu phía đông bắc thành phố, làm thay đổi cách người dân đi lại và cả giá trị đất dọc tuyến. Những con đường mới mở, nắn thẳng, mở rộng làm nhiều đoạn kênh rạch nhỏ bị lấp hoặc thu hẹp.
Đi kèm là lượng xe máy tăng nhanh. Kẹt xe giờ cao điểm ở các nút như Ngã Sáu Gò Vấp, Ngã Năm Chuồng Chó, đường quanh sân bay trở thành câu chuyện hằng ngày của người dân. Khi mưa lớn, một số tuyến đường và nhiều con hẻm bị ngập do nền thấp, cống nhỏ, mặt đất bị bê tông hoá gần hết.
Các dự án giao thông, chống ngập vẫn đang được thành phố triển khai theo từng giai đoạn; tiến độ cụ thể nên theo dõi qua thông báo chính thức. Những chuyện chi tiết về đường đi, chỗ hay kẹt, mẹo tránh ngập có ở mục đường phố và giao thông của trang.
Từ chợ truyền thống đến siêu thị và mua sắm trực tuyến
Trước đây, đi chợ là việc hằng ngày của gần như mọi gia đình. Chợ Gò Vấp, chợ Hạnh Thông Tây và các chợ nhỏ trong khu dân cư là nơi cung cấp gần hết nhu cầu thực phẩm, đồ dùng. Đến nay chợ vẫn giữ vai trò quan trọng, nhất là với người lớn tuổi và các gia đình quen mua đồ tươi buổi sáng.
Nhưng nhịp mua sắm đã thay đổi nhiều. Siêu thị và trung tâm thương mại lớn xuất hiện trên các trục đường chính, cửa hàng tiện lợi có mặt ở nhiều góc phố, mở cửa đến khuya. Người trẻ và gia đình bận rộn quen đặt hàng qua mạng, đặt đồ ăn giao tận nhà; xe giao hàng chạy khắp các hẻm vào giờ trưa và giờ tối. Nhiều sạp chợ cũng bán thêm qua điện thoại, mạng xã hội để giữ khách.
Với người bán hàng nhỏ, đây vừa là sức ép vừa là cơ hội. Những ai thích nghi được, kết hợp bán tại chỗ với bán trực tuyến, giao hàng, thường giữ được khách. Chuyện chợ, món ăn và cách đi chợ ở vùng này được viết kỹ ở mục ẩm thực và chợ của trang.
Gò Vấp trước và nay qua một số khía cạnh đời sống
Bảng dưới là so sánh định tính để hình dung, không phải số liệu thống kê. Mỗi khu phố thay đổi với tốc độ khác nhau, có chỗ đến nay vẫn giữ được dáng xưa.
| Khía cạnh | Thời vùng ven | Ngày nay |
|---|---|---|
| Nhà ở | Nhà vườn, nhà mái ngói, đất rộng | Nhà ống san sát, chung cư, phòng trọ |
| Đường sá | Đường đất, đường làng nhỏ | Trục lớn kín cửa hàng, hẻm xương cá chằng chịt |
| Mảng xanh, mặt nước | Vườn cây, ruộng, nhiều kênh rạch | Công viên, cây trong nhà, kênh rạch ít hơn |
| Nghề chính | Làm vườn, trồng hoa kiểng, buôn bán nhỏ | Dịch vụ, thương mại, văn phòng, xưởng nhỏ |
| Mua sắm | Chợ làng, chợ phiên | Chợ, siêu thị, cửa hàng tiện lợi, đặt hàng qua mạng |
| Quan hệ hàng xóm | Quen biết theo họ tộc, xóm làng | Đan xen người gốc, người di cư, người ở trọ |
Có những thứ không đổi: đình làng vẫn cúng đình, người lớn tuổi vẫn chơi kiểng, hàng xóm vẫn hỏi han nhau đầu hẻm. Chính những sợi dây ấy giúp vùng đất thay đổi nhanh mà không mất hẳn chất riêng.
Cái gì mất đi, cái gì còn lại
Nhìn lại, Gò Vấp mất đi khá nhiều: phần lớn vườn ruộng, nhiều đoạn kênh rạch, những khoảng sân rộng cho trẻ con chạy chơi, sự yên tĩnh của làng quê ven đô. Người dân sống gần nhau hơn về khoảng cách nhưng không phải lúc nào cũng quen nhau; trong một dãy trọ, người ở cạnh có khi không biết tên nhau.
Nhưng cũng còn lại nhiều. Các ngôi đình làng vẫn đứng giữa phố, được người dân giữ gìn và tổ chức lễ cúng hằng năm. Nghề chơi kiểng còn trong những khoảng sân nhỏ, ban công, sân thượng. Các xóm của người Bắc di cư vẫn giữ nếp sinh hoạt cộng đồng. Thói quen chào hỏi, giúp đỡ nhau trong hẻm vẫn là nét dễ thấy với người mới đến.
Một điểm đáng chú ý là ý thức giữ ký ức ngày càng rõ. Việc các phường mới năm 2025 lấy lại tên làng xưa thay cho số được nhiều người lớn tuổi đón nhận như một cách gọi tên lại quá khứ. Người trẻ cũng tò mò hơn về chuyện ngày xưa, hỏi ông bà, tìm hiểu về đình làng, làng hoa.
Thành sáu phường mới: đời sống hằng ngày thay đổi gì
Từ ngày 1 tháng 7 năm 2025, TP Hồ Chí Minh không còn cấp quận; địa bàn quận Gò Vấp cũ được sắp xếp thành sáu phường Gò Vấp, Hạnh Thông, An Nhơn, Thông Tây Hội, An Hội Tây và An Hội Đông. Với đời sống hằng ngày, thay đổi dễ thấy nhất là địa chỉ: người dân dần quen ghi tên phường mới thay cho “Phường số mấy, quận Gò Vấp”, và các việc giấy tờ trước làm ở quận nay giải quyết ở phường hoặc qua dịch vụ công trực tuyến.
Chợ vẫn họp, quán vẫn mở, hẻm vẫn đông, nhịp sống không đổi theo tên gọi. Một số người lớn tuổi vẫn quen gọi theo số phường cũ, người trẻ thì nhanh chóng dùng tên mới. Trong thời gian chuyển đổi, nhiều giấy tờ cũ và mới cùng tồn tại; cách đổi địa chỉ trên giấy tờ được viết ở mục thủ tục hành chính của trang.
Gò Vấp sẽ còn thay đổi, với các dự án giao thông, chống ngập, chỉnh trang đô thị của thành phố. Điều người dân mong nhất có lẽ là đường bớt kẹt, hẻm bớt ngập, thêm mảng xanh, trong khi vẫn giữ được những gì làm nên chất riêng của vùng đất từng là làng vườn ven đô này.
Người trẻ nhìn Gò Vấp thế nào
Với thế hệ sinh ra từ những năm 2000 trở lại đây, Gò Vấp chưa bao giờ là vùng ven. Trong mắt họ, đây là một khu phố đông đúc, nhiều quán ăn, nhiều quán cà phê, gần sân bay, đi đâu cũng tiện, chỉ phải cái kẹt xe và ngập nước. Câu chuyện ruộng vườn, kênh rạch của ông bà nghe như chuyện một vùng đất khác.
Nhưng cũng chính người trẻ đang góp phần làm mới cách nhìn về vùng đất này. Có những nhóm bạn đi chụp ảnh các ngôi đình cũ, ghi lại những ngôi nhà vườn còn sót trong hẻm, sưu tầm ảnh xưa của gia đình chia sẻ lên mạng. Có người mở quán nhỏ trang trí theo phong cách xưa, có người học nghề chơi kiểng từ ông nội. Những việc nhỏ ấy giúp ký ức vùng ven không mất đi hẳn.
Với người trẻ đến từ nơi khác, Gò Vấp thường là điểm dừng đầu tiên khi lên thành phố, nơi thuê phòng trọ đầu tiên, đi làm công việc đầu tiên. Nhiều người ở lại, lập gia đình, và con cái họ sẽ là thế hệ người Gò Vấp tiếp theo, mang theo câu chuyện của cả quê cũ lẫn vùng đất mới.
Câu hỏi thường gặp
Gò Vấp bắt đầu đông dân từ khi nào?
Gò Vấp đã có dân cư từ thời các làng của tỉnh Gia Định, và đón thêm người di cư năm 1954. Tuy vậy, tốc độ tăng dân mạnh nhất được nhiều người nhắc đến là từ thập niên 1990, khi người các tỉnh lên thành phố làm việc và đất vườn được chia lô xây nhà. Số liệu cụ thể nên tra trong niên giám thống kê.
Vì sao Gò Vấp có nhiều hẻm nhỏ và hẻm cụt?
Phần lớn khu dân cư hình thành bằng cách chia nhỏ đất vườn, ruộng theo từng thửa và bán cho người mua xây nhà, không theo một quy hoạch tổng thể ngay từ đầu. Lối đi có sẵn trở thành hẻm, nên nhiều hẻm nhỏ, cong, cụt, hẻm trong hẻm.
Ở Gò Vấp còn nhà vườn cũ không?
Vẫn còn một số nhà vườn và nhà mái ngói cũ, thường nằm sâu trong hẻm, thuộc các gia đình đã ở lâu đời. Tuy nhiên số lượng ít và đang giảm dần do chia đất, xây mới. Đây là nhà riêng của người dân, nếu muốn tìm hiểu nên hỏi ý chủ nhà, không tự ý vào chụp ảnh.
Kênh rạch ở Gò Vấp ngày xưa giờ ra sao?
Nhiều đoạn kênh rạch nhỏ đã bị lấp hoặc thu hẹp trong quá trình mở đường, xây nhà. Một số kênh, rạch lớn hơn và sông Vàm Thuật ở phía bắc vẫn còn, là nơi thoát nước quan trọng. Các công trình nạo vét, kè bờ được thành phố làm theo từng giai đoạn.
Sau khi thành sáu phường mới, đời sống ở Gò Vấp có khác không?
Nhịp sống hằng ngày gần như không đổi: chợ, quán, trường học vẫn hoạt động như cũ. Thay đổi chủ yếu nằm ở địa chỉ hành chính và nơi giải quyết giấy tờ, vì cấp quận không còn. Người dân nên cập nhật địa chỉ mới khi làm giấy tờ và theo dõi hướng dẫn của phường.
Muốn tìm hiểu Gò Vấp ngày xưa thì có thể bắt đầu từ đâu?
Có thể bắt đầu bằng việc nghe người lớn tuổi trong gia đình, khu phố kể chuyện, thăm các ngôi đình làng, tìm đọc sách báo về lịch sử Gia Định và Sài Gòn. Ảnh cũ trong các gia đình cũng là nguồn tư liệu quý. Các mục lịch sử và đình chùa của trang kể chi tiết hơn.