Giữa trưa tháng Tư, chạy xe trên một đoạn đường có hàng cây lớn ở Gò Vấp là thấy ngay khác biệt: nhiệt độ dưới tán cây dịu hẳn so với đoạn đường trống trơn bên cạnh. Với một vùng mà đất công cộng ít ỏi, hàng cây ven đường là mảng xanh mà ai cũng dùng mỗi ngày, dù không mấy ai để ý.
Bài này nói về cây xanh đường phố từ góc người sống ở Gò Vấp: cây đường phố ở đây trông thế nào, vì sao có trục nhiều cây có trục gần như không có, cây mang lại gì, mùa giông cần cẩn thận ra sao, và khi thấy cây nghiêng, cành khô thì báo ai. Bài không đi vào chuyên môn quản lý cây xanh; quy định trồng, chặt, dời cây do cơ quan có thẩm quyền ban hành và nên tra theo văn bản hiện hành.
Hàng cây của một vùng lớn lên nhanh
Phần lớn đường phố ở Gò Vấp hình thành từ đường làng, đường đất nối các xóm vườn, rồi được mở rộng dần theo đà dân cư tăng. Cây xanh trên những con đường ấy cũng mang dấu vết lớn lên không đồng đều: có đoạn còn những cây cổ thụ từ thời đất vườn, có đoạn mới trồng sau khi mở đường, có đoạn gần như không có cây vì vỉa hè quá hẹp.
Đường Phạm Văn Đồng là ví dụ của trục đường mới làm, có dải cây xanh dọc tuyến và vỉa hè rộng hơn hẳn các trục cũ. Ngược lại, nhiều đoạn của các trục lâu đời như Quang Trung, Nguyễn Văn Nghi, Lê Văn Thọ vỉa hè hẹp, nhà sát lộ giới, cây chỉ còn lác đác. Trong hẻm, cây chủ yếu là cây nhà trồng trước cửa chứ không phải cây công cộng.
Sự khác biệt ấy giải thích vì sao cảm giác đi lại trong vùng thay đổi nhanh chỉ sau vài trăm mét: đang dưới bóng cây mát, rẽ vào một đoạn khác là nắng chiếu thẳng xuống mặt đường. Người ở lâu thường thuộc những đoạn mát để chọn đường đi lúc trưa.
Lộ giới cũng là chuyện quyết định số phận hàng cây. Khi một con đường được mở rộng theo quy hoạch, phần vỉa hè thường được làm lại, và có đoạn cây cũ phải dời hoặc thay bằng cây trồng mới. Cây trồng mới cần nhiều năm mới cho bóng mát như cây cũ, nên trong những năm đầu, đoạn đường vừa mở rộng thường nắng hơn trước. Người đi đường ở Gò Vấp đã thấy cảnh này trên nhiều trục, và đó là một trong những lý do khiến mỗi cây lớn còn lại càng đáng giữ.
Mảng xanh ít được nhắc: sân đình, sân trường và khuôn viên cũ
Ngoài hàng cây ven đường và công viên, Gò Vấp còn những mảng xanh nằm khuất sau cổng: sân đình làng, sân trường học, khuôn viên bệnh viện, doanh trại, các cơ sở cũ. Nhiều nơi trong số đó còn giữ những cây lớn trồng từ lâu, tán rộng hơn hẳn cây đường phố. Đi ngang qua, người ta chỉ thấy ngọn cây nhô lên trên mái nhà, nhưng chính những tán cây ấy góp phần làm dịu nhiệt cho cả khu dân cư xung quanh.
Sân đình là trường hợp đáng chú ý. Các đình làng ở Gò Vấp như đình Thông Tây Hội, đình An Nhơn, đình Hạnh Thông Tây vốn được dựng khi xung quanh còn là ruộng vườn, nên khuôn viên thường có cây cổ thụ. Ngày nay, giữa dãy nhà phố, sân đình là một trong số ít chỗ còn bóng cây lớn và khoảng trống yên tĩnh, nơi người lớn tuổi trong xóm hay ngồi nghỉ chân.
Sân trường cũng vậy: hàng cây phượng, bàng, me trong sân trường là ký ức của nhiều thế hệ học trò. Những mảng xanh này không mở tự do cho mọi người như công viên, nhưng việc giữ được chúng khi các cơ sở cải tạo, xây mới là điều có ý nghĩa với cả vùng. Khi có dịp góp ý về quy hoạch, người dân có thể nhắc tới chuyện giữ cây lớn trong các khuôn viên này.
Những loại cây thường thấy trên đường phố Sài Gòn và Gò Vấp
Dầu và sao. Hai loại cây gỗ lớn, thân thẳng, quen thuộc với đường phố Sài Gòn từ lâu. Tán cao, cho bóng mát rộng, mùa hoa có trái bay như chong chóng. Ở Gò Vấp, những cây lớn loại này còn lại chủ yếu ở các khuôn viên cũ và vài đoạn đường lâu đời.
Me và bằng lăng. Me tán dày, lá nhỏ, dễ chịu nắng; bằng lăng ra hoa tím vào mùa hè, nhiều nơi trồng trên các tuyến đường mới. Cây có kích thước vừa phải, hợp với vỉa hè không quá rộng.
Muồng, lim xẹt và các loại cây hoa vàng. Mùa khô có những đoạn đường vàng rực vì hoa muồng, lim xẹt. Đây là các loại cây được dùng khá nhiều ở các tuyến đường trồng mới trong thành phố.
Xà cừ. Từng được trồng nhiều ở Sài Gòn vì lớn nhanh, nhưng gỗ giòn, rễ nổi làm vỡ vỉa hè, dễ gãy đổ khi giông. Nhiều nơi trong thành phố đã thay dần loại cây này bằng các loại an toàn hơn.
Cây trồng trước nhà dân. Trong hẻm và trên vỉa hè trước nhà, người dân hay trồng sứ, hoa giấy, mai, cau, khế, mận. Những cây này không phải cây đường phố theo nghĩa quy hoạch, nhưng là phần lớn mảng xanh mà người Gò Vấp thấy hằng ngày.
Bóng cây mang lại gì cho một vùng đông dân
Cái lợi dễ thấy nhất là bóng mát. Mặt đường nhựa và bê tông giữa trưa hấp thụ nắng rất mạnh, toả nhiệt lại vào không khí cả buổi chiều. Hàng cây che bớt nắng xuống mặt đường, mặt tường, làm dịu nhiệt độ cho cả người đi đường lẫn những căn nhà sát lộ. Những đoạn đường có cây lớn thường là nơi xe ôm, xe bán hàng rong, người đi bộ dừng chân nghỉ mát.
Cây còn giữ lại một phần bụi, che bớt tiếng ồn, và làm cho phố có hình hài. Một con đường có hàng cây đều đặn dễ nhớ, dễ nhận ra hơn một dãy nhà ống san sát. Với trẻ con, những gốc cây lớn là cột mốc để định hướng trên đường đi học.
Cây cũng có giá trị ký ức. Ở Gò Vấp, những cây cổ thụ còn sót lại trong sân đình, trong khuôn viên cũ, ven những con đường làng xưa là dấu vết của thời đất vườn. Người lớn tuổi nhìn những cây ấy là nhớ ra cả một quãng đời của xóm.
Tuy vậy, cây xanh đô thị cũng cần chăm sóc. Cây lớn mà không được tỉa đúng lúc, rễ bị bê tông bó chặt, thân bị đóng đinh, treo biển, quấn dây điện, sẽ yếu dần và trở thành nguy cơ khi mưa gió.
Mùa giông: tránh nguy hiểm khi đi đường
Mùa mưa ở TP Hồ Chí Minh, khoảng từ tháng Năm tới tháng Mười một, có những cơn giông kèm gió mạnh, nhất là vào đầu mùa. Mỗi năm báo chí thành phố đều đưa tin cây ngã, cành gãy đè lên người, xe trên đường. Gò Vấp, với nhiều trục đông xe, không nằm ngoài nguy cơ ấy.
Khi trời chuyển giông, gió giật mạnh, người đi xe máy nên tìm chỗ trú an toàn dưới mái hiên nhà, trong cửa hàng, thay vì dừng dưới gốc cây lớn để mặc áo mưa. Nếu đang chạy trên đoạn đường nhiều cây lớn, giảm tốc độ, quan sát phía trên, tránh đi sát lề ngay dưới tán. Sau cơn giông, để ý cành gãy còn vướng trên cây, dây điện bị cây kéo võng xuống, không lại gần.
Không trú mưa dưới gốc cây khi có sấm sét, đặc biệt là cây đứng một mình giữa khoảng trống như trong công viên. Đây là nguyên tắc an toàn chung, nhưng nhiều người vẫn quên khi mưa đến bất ngờ.
Nhà có cây lớn trước cửa nên chủ động tỉa cành khô, cành vươn quá dài trước mùa mưa. Với cây đường phố thuộc quản lý công, người dân không tự ý chặt tỉa mà nên báo để đơn vị quản lý xử lý.
Thấy cây nghiêng, cành khô, rễ trồi: phản ánh thế nào
Cây đường phố do đơn vị quản lý cây xanh của thành phố chăm sóc theo phân cấp. Khi thấy dấu hiệu nguy hiểm, người dân có thể giúp bằng cách phản ánh đúng chỗ và đủ thông tin:
- Quan sát và chụp ảnh: cây nghiêng bất thường, thân mục, nứt toác, cành khô lớn treo lơ lửng, rễ trồi làm vỡ vỉa hè, cây chạm dây điện.
- Ghi vị trí cụ thể: tên đường, số nhà gần nhất, tên phường mới; nếu được thì ghi cả phía nào của đường.
- Báo cho tổ dân phố, ban điều hành khu phố hoặc ủy ban phường; có thể dùng các kênh tiếp nhận phản ánh trực tuyến của thành phố.
- Nếu cây đã ngã chắn đường, đè lên dây điện hoặc có người bị thương, gọi số khẩn cấp phù hợp và giữ khoảng cách an toàn, không tự kéo dây điện.
- Theo dõi phản hồi; nếu sau một thời gian chưa được xử lý mà nguy cơ tăng, có thể phản ánh lại kèm ảnh mới.
Phản ánh rõ ràng giúp đơn vị quản lý xác định đúng cây cần xử lý. Một tấm ảnh kèm địa chỉ cụ thể giá trị hơn nhiều lời than phiền chung chung.
Trồng thêm cây trên vỉa hè: nên hỏi trước
Nhiều người muốn trồng một cây trước nhà để có bóng mát. Với vỉa hè, đất công, việc trồng cây ở thành phố có quy định về loại cây được trồng, khoảng cách, vị trí để không ảnh hưởng hạ tầng ngầm, đường dây và an toàn giao thông. Một số loại cây bị hạn chế vì dễ gãy, rễ phá hạ tầng, hoặc có độc.
Trước khi trồng cây trên vỉa hè, nên hỏi ủy ban phường hoặc đơn vị quản lý cây xanh xem có được trồng không, trồng loại gì. Cách này tránh được cảnh trồng rồi lại phải dời, hoặc cây lớn lên gây hư hại cho chính căn nhà mình và nhà hàng xóm.
Nếu không trồng được trên vỉa hè, mặt tiền nhà và ban công vẫn là chỗ để thêm mảng xanh: giàn hoa giấy, chậu cây lớn sát tường, cây leo che nắng. Nhiều hẻm ở Gò Vấp mát được là nhờ những mảng xanh tư nhân như vậy cộng lại.
Khi đường được mở rộng hay chỉnh trang, cây cũ đôi khi phải dời hoặc thay. Đây là lúc người dân quan tâm có thể theo dõi thông tin công khai của dự án về phương án cây xanh, góp ý qua kênh lấy ý kiến của phường nếu có.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao có đường ở Gò Vấp nhiều cây, có đường gần như không có?
Đường mới làm như Phạm Văn Đồng có vỉa hè rộng và dải cây quy hoạch sẵn, còn nhiều trục cũ hình thành từ đường làng, vỉa hè hẹp, nhà sát lộ giới nên ít chỗ trồng cây. Trong hẻm, cây chủ yếu là cây nhà dân trồng trước cửa.
Mùa giông đi đường cần tránh gì?
Không dừng xe mặc áo mưa hay trú mưa dưới gốc cây lớn, nhất là khi gió giật mạnh hoặc có sấm sét. Giảm tốc độ trên đoạn đường nhiều cây, tránh đi sát lề dưới tán, và sau cơn giông thì tránh xa cành gãy, dây điện võng xuống.
Thấy cây đường phố nghiêng, có cành khô thì báo ai?
Báo tổ dân phố, ban điều hành khu phố, ủy ban phường hoặc qua kênh tiếp nhận phản ánh của thành phố. Kèm ảnh, tên đường, số nhà gần nhất và tên phường mới để đơn vị quản lý cây xanh xác định đúng vị trí và xử lý sớm.
Người dân có được tự tỉa cây đường phố không?
Cây đường phố thuộc quản lý công, người dân không nên tự ý chặt hay tỉa, vì vừa nguy hiểm vừa có thể vi phạm quy định. Thấy cần tỉa thì phản ánh để đơn vị quản lý làm. Cây trong khuôn viên nhà mình thì chủ nhà tự chăm, nhưng cẩn thận với dây điện.
Có được trồng cây trên vỉa hè trước nhà không?
Thành phố có quy định về loại cây, vị trí và khoảng cách trồng cây trên vỉa hè. Trước khi trồng nên hỏi ủy ban phường hoặc đơn vị quản lý cây xanh. Nếu không được, có thể tạo mảng xanh ở mặt tiền và ban công bằng chậu, giàn leo.
Cây cổ thụ ở Gò Vấp còn ở đâu?
Những cây lâu năm còn lại thường nằm trong sân đình, khuôn viên các cơ sở cũ, công viên và vài đoạn đường làng xưa. Chúng là dấu vết của thời Gò Vấp còn là đất vườn ven đô, nên khi đi qua những nơi ấy có thể để ý và giữ gìn.