Thời các chúa Nguyễn và triều Nguyễn, vùng đất nay là Gò Vấp chưa phải một đơn vị hành chính mang tên Gò Vấp. Đó là một cụm thôn làng ở phía bắc Sài Gòn, thuộc phủ Tân Bình của Gia Định, với những tên làng bằng chữ Hán như Hạnh Thông, An Nhơn, Thông Tây Hội, An Hội. Còn "Gò Vấp" là tên Nôm dân gian gọi một khu đất gò, dần dần thành tên chung cho cả vùng.
Bài này dựng lại khung cảnh ấy ở mức đủ chắc chắn: Gia Định được tổ chức thế nào từ cuối thế kỷ 17, một làng Nam Bộ vận hành ra sao, người ở đây sống bằng gì, và những dấu vết thời đó còn tìm thấy ở đâu trong sáu phường Gò Vấp hôm nay. Những chi tiết cần đối chiếu địa bạ, văn bia hay chuyên khảo, bài ghi rõ là cần kiểm thêm thay vì đoán.
Từ phủ Gia Định năm 1698 đến các thôn làng phía bắc Sài Gòn
Mốc được sử sách nhắc nhiều nhất là năm 1698, khi Nguyễn Hữu Cảnh vào kinh lược và đặt phủ Gia Định, chia vùng đất mới thành các đơn vị để lập sổ đinh, sổ điền, thu thuế. Vùng quanh Sài Gòn khi ấy thuộc huyện Tân Bình, đặt dưới dinh Phiên Trấn. Trước mốc này, lưu dân người Việt đã có mặt và khai phá rải rác dọc các sông rạch; việc lập phủ là bước nhà nước hoá những gì đã có trên thực địa.
Trong khoảng thế kỷ 18, dân cư tăng lên, các xóm khai hoang được ghi thành thôn, có tên chính thức để nộp thuế và giữ sổ. Vùng phía bắc Sài Gòn có lợi thế là đất gò cao ráo xen ruộng trũng, gần đường bộ đi lên Hóc Môn, Thủ Dầu Một và gần các rạch nối ra sông Sài Gòn. Đây là kiểu địa hình thuận cho việc lập làng: nhà cửa, vườn tược đặt trên gò, ruộng lúa ở chỗ thấp, nước có sẵn từ rạch.
Sang thời Gia Long, Gia Định trở thành trấn rồi thành Gia Định thành cai quản cả vùng phía nam. Dưới thời Minh Mạng, sau cuộc cải cách hành chính đầu thập niên 1830, phía nam được chia thành sáu tỉnh, và vùng Sài Gòn thuộc tỉnh lúc đầu gọi là Phiên An, sau đổi tên là Gia Định. Các thôn làng ở Gò Vấp nằm trong khung tỉnh – phủ – huyện – tổng – thôn ấy suốt nửa đầu thế kỷ 19.
Điều cần nhớ khi đọc tài liệu cũ là tên đơn vị và ranh giới thay đổi nhiều lần trong hơn một thế kỷ. Một thôn có thể đổi tổng, đổi huyện, nhập với thôn bên cạnh hay tách làm hai. Vì vậy, gặp một văn bản ghi tên làng ở Gò Vấp, nên xem văn bản ấy lập năm nào trước khi suy ra nó thuộc đơn vị nào.
Gò Vấp nằm trong khung hành chính thời Nguyễn ra sao
Bảng dưới đây tóm lược các tầng hành chính mà một thôn ở vùng Gò Vấp thuộc về vào khoảng nửa đầu thế kỷ 19. Tên ở cột giữa là tên thường được các tài liệu nghiên cứu nhắc tới; ranh giới chính xác từng thời điểm cần đối chiếu sách địa chí và địa bạ gốc.
| Cấp | Tên thường được nhắc | Ghi chú khi đọc tài liệu |
|---|---|---|
| Tỉnh | Phiên An, sau đổi là Gia Định | Tên Gia Định vừa chỉ tỉnh, vừa chỉ cả vùng phía nam trong cách nói thông thường |
| Phủ | Tân Bình | Phủ bao một vùng rộng quanh Sài Gòn, không nên lẫn với quận Tân Bình ngày nay |
| Huyện | Bình Dương | Huyện thời Nguyễn này khác hẳn tỉnh Bình Dương sau này; chỉ trùng tên |
| Tổng | Các tổng như Bình Trị (có chia thượng, hạ) | Tên và phạm vi tổng thay đổi theo thời; cần kiểm từng mốc năm |
| Thôn, làng | Hạnh Thông, Hạnh Thông Tây, An Nhơn, Thông Tây Hội, An Hội | Có làng tách, nhập qua thời gian; tên giữ trên đình và giấy tờ cũ |
Hai bẫy hay gặp nhất là chữ "Bình Dương" và chữ "Tân Bình". Huyện Bình Dương thời Nguyễn nằm quanh Sài Gòn chứ không phải vùng Thủ Dầu Một; phủ Tân Bình rộng hơn nhiều so với quận Tân Bình sau năm 1975. Người đọc gia phả, văn tự cũ thấy "huyện Bình Dương, phủ Tân Bình" thì nên hiểu đó là vùng Sài Gòn – Gò Vấp xưa.
Một làng Nam Bộ vận hành thế nào
Làng là đơn vị tự quản cơ sở. Đứng đầu là một ban hương chức, thường gọi chung là các chức sắc trong làng, gồm người lo việc tế tự ở đình, người lo sổ sách, người giữ trật tự, người thu thuế nộp lên trên. Chức danh cụ thể thay đổi qua các thời, nhất là khi người Pháp tổ chức lại bộ máy làng vào cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, nên khi đọc tài liệu cần xem đó là thời nào.
Mỗi làng giữ sổ đinh (người đàn ông trong độ tuổi chịu thuế, chịu lính), sổ điền (ruộng đất, hạng đất, chủ đất) và các giấy tờ nhà nước ban xuống. Đình làng là nơi làng họp bàn, nơi giữ sắc phong, nơi tổ chức lễ cúng lớn trong năm. Vì vậy đình không chỉ là công trình thờ tự mà còn là "trụ sở" của cộng đồng làng.
Ranh giới làng thường dựa vào địa hình: một con rạch, một lối mòn, một hàng cây, mép ruộng. Ở vùng gò như Gò Vấp, ranh giới không rõ như ở vùng sông nước, và khi đô thị hoá, những mốc tự nhiên ấy mất đi gần hết. Đó là lý do ngày nay rất khó vẽ chính xác làng Hạnh Thông hay làng An Nhơn xưa nằm ở đâu trên bản đồ đường phố.
Cách tổ chức này để lại một thói quen còn thấy đến hôm nay: người Gò Vấp lâu đời vẫn quen nhận mình là người "làng" này, "xóm" kia, dù giấy tờ ghi phường số suốt mấy chục năm. Khi tên làng được dùng lại cho phường mới năm 2025, nhiều người lớn tuổi thấy như gặp lại cách gọi cũ.
Người làng xưa sống bằng gì
Ruộng lúa ở chỗ trũng. Những khoảnh đất thấp ven rạch và về phía sông Vàm Thuật được cấy lúa. Đây là nguồn sống chính của phần lớn gia đình, cũng là căn cứ để nhà nước đánh thuế điền.
Vườn và hoa màu trên gò. Đất gò cao ráo hợp với cây ăn trái, rau màu, trầu cau. Nhiều tài liệu về vùng ven Sài Gòn mô tả những vườn cây xanh bao quanh nhà, mà đến giữa thế kỷ 20 vẫn còn gặp ở Gò Vấp.
Hoa kiểng. Nghề trồng hoa kiểng về sau làm nên tên tuổi làng hoa Gò Vấp. Mốc khởi đầu chính xác của nghề còn cần kiểm, nhưng điều kiện đất gò gần thị trường Sài Gòn là nền cho nghề này phát triển.
Buôn bán nhỏ. Gò Vấp nằm trên đường bộ từ Sài Gòn lên phía bắc, nên có chợ và hàng quán phục vụ người qua lại. Người làng mang rau, trái, hoa vào bán ở chợ Sài Gòn và Chợ Lớn.
Thủ công phục vụ làng. Thợ mộc, thợ rèn, thợ đan lát, thợ làm gạch ngói phục vụ chính nhu cầu trong vùng. Không có bằng chứng chắc về một làng nghề thủ công lớn ở Gò Vấp thời này, nên bài không gán nghề cụ thể cho làng nào.
Đi lính, làm việc quan. Như mọi làng Nam Bộ, đàn ông trong sổ đinh phải đi lính theo lệ. Một số gia đình có người học chữ, đi thi, làm việc trong bộ máy tỉnh, huyện.
Lớp nho sĩ Gia Định và một người con của thôn Hạnh Thông
Thế kỷ 19, Gia Định có một lớp nho sĩ đông đảo, học chữ Hán, đi thi Hương ở trường thi Gia Định. Trong số những người gắn với vùng Gò Vấp, cái tên được nhắc nhiều nhất là nhà thơ Phan Văn Trị. Nhiều tài liệu ghi ông sinh năm 1830 ở thôn Hạnh Thông, huyện Bình Dương, tỉnh Gia Định, tức vùng Gò Vấp ngày nay, đỗ cử nhân năm 1849.
Phan Văn Trị được biết đến qua thơ văn yêu nước sau khi người Pháp chiếm Nam Kỳ, nổi tiếng nhất là những bài họa thơ, bút chiến với Tôn Thọ Tường. Về sau ông sống nhiều năm ở vùng Phong Điền, Cần Thơ, nên miền Tây cũng nhận ông là người của mình. Tên ông nay là tên một trục đường lớn chạy qua Gò Vấp, nối từ phía Bình Thạnh lên.
Ngoài Phan Văn Trị, vùng Gia Định xưa còn nhiều người đỗ đạt và nhiều gia tộc có tiếng, nhưng việc xác định ai quê chính xác ở thôn nào thuộc Gò Vấp cần dựa vào gia phả, văn bia, không nên chép lại từ lời truyền. Nếu bạn là con cháu một dòng họ lâu đời ở đây, gia phả và bia mộ của dòng họ chính là nguồn sử liệu quý cho cả vùng.
Câu chuyện này cho thấy một điều: Gò Vấp không chỉ là vùng ruộng vườn ven đô mà còn là nơi có truyền thống học chữ. Tên đường Phan Văn Trị chạy qua đất làng xưa của ông là một trong số ít trường hợp tên phố và quê quán nhân vật trùng nhau ở Gò Vấp.
Cuối thế kỷ 19: người Pháp đến và bộ máy làng đổi khác
Năm 1859, quân Pháp đánh chiếm thành Gia Định. Ba năm sau, theo hoà ước năm 1862, ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ trong đó có Gia Định thuộc về Pháp. Vùng Gò Vấp, nằm sát Sài Gòn, nằm trong số những nơi chịu thay đổi sớm nhất. Một bộ phận người làng tham gia các phong trào kháng Pháp ở miền Đông trong những năm đầu; chi tiết về từng trận đánh, từng người ở Gò Vấp cần dựa vào chuyên khảo.
Người Pháp giữ khung làng nhưng thay đổi bộ máy bên trên: đặt các hạt, rồi tỉnh, chia lại tổng, đo đạc và lập sổ địa bộ theo cách mới. Từ cuối thế kỷ 19, ruộng đất ở vùng ven Sài Gòn bắt đầu có bằng khoán theo kiểu Pháp. Đây là lớp giấy tờ mà nhiều gia đình Gò Vấp lâu đời có thể còn giữ, hoặc thấy được nhắc trong hồ sơ nhà đất cũ.
Đồng thời, Sài Gòn lớn lên thành một đô thị thuộc địa, kéo theo đường sá, chợ búa, các tuyến xe lên phía bắc. Gò Vấp vẫn là vùng nông thôn nhưng ngày càng gắn chặt với thành phố, cung cấp rau, hoa, trái cho chợ Sài Gòn. Giai đoạn kế tiếp, khi Gò Vấp trở thành một quận của tỉnh Gia Định, được kể ở bài riêng về thời trước năm 1975.
Dấu vết thời Gia Định còn tìm được ở Gò Vấp hôm nay
Phần lớn cảnh quan làng xưa đã thành phố, nhưng nếu biết tìm vẫn gặp những dấu vết sau:
- Đình làng: các đình như Thông Tây Hội, Hạnh Thông Tây, An Nhơn vẫn đứng giữa khu dân cư, giữ tên làng trên cổng, hoành phi, câu đối.
- Tên phường mới từ 7/2025: Hạnh Thông, An Nhơn, Thông Tây Hội, An Hội Tây, An Hội Đông đưa tên làng xưa trở lại giấy tờ.
- Mộ cổ và đất họ tộc: một số dòng họ lâu đời còn giữ khu mộ, nhà thờ họ; đây là tài sản riêng, chỉ vào khi được phép.
- Địa hình: những con đường lên xuống dốc nhẹ, những khu thấp hay ngập gần rạch và sông Vàm Thuật cho thấy thế đất gò và đất trũng xưa.
- Lời kể của người lớn tuổi: tên xóm, tên gò, tên rạch không còn trên bản đồ nhưng còn trong trí nhớ, cần được ghi lại.
- Sách địa chí: các sách viết về Gia Định thời Nguyễn và các chuyên khảo về địa danh Sài Gòn – Gia Định, đọc ở thư viện.
Khi đến các đình, bạn đi nhẹ nói khẽ, xin phép ban quản lý trước khi chụp ảnh bên trong; chi tiết về từng ngôi đình có ở mục đình, chùa và nhà thờ của trang.
Câu hỏi thường gặp
Thời Gia Định xưa đã có tên Gò Vấp chưa?
Tên Gò Vấp là tên Nôm dân gian, nhiều khả năng xuất hiện từ khá sớm để gọi một khu đất gò trong vùng. Tuy nhiên tên chính thức trên sổ sách thời Nguyễn là tên thôn làng bằng chữ Hán. Gò Vấp chỉ thành tên đơn vị hành chính khi được dùng làm tên quận về sau.
Huyện Bình Dương thời Nguyễn có phải tỉnh Bình Dương ngày nay không?
Không phải. Huyện Bình Dương thời Nguyễn là một huyện thuộc phủ Tân Bình, nằm quanh vùng Sài Gòn và Gò Vấp. Tỉnh Bình Dương sau này ở vùng Thủ Dầu Một, chỉ trùng tên. Khi đọc gia phả ghi huyện Bình Dương, đừng vội suy ra quê ở Thủ Dầu Một.
Có bản đồ ranh giới các làng Gò Vấp xưa không?
Có những bản đồ và địa bạ cũ được lưu ở các cơ quan lưu trữ và được giới nghiên cứu sử dụng, nhưng ranh giới làng thay đổi theo thời và việc chồng lên bản đồ đường phố hiện nay cần chuyên môn. Trang này không vẽ lại ranh giới để tránh sai lệch.
Phan Văn Trị có phải người Gò Vấp không?
Nhiều tài liệu ghi Phan Văn Trị sinh tại thôn Hạnh Thông, huyện Bình Dương, tỉnh Gia Định, tức vùng Gò Vấp ngày nay. Về sau ông sống lâu năm ở Phong Điền, Cần Thơ. Vì vậy cả Gò Vấp và Cần Thơ đều nhắc đến ông như người của địa phương mình.
Làng xưa ở Gò Vấp có làng nghề thủ công nổi tiếng không?
Nghề được nhắc nhiều nhất gắn với Gò Vấp là trồng hoa kiểng, vốn là nghề nông nghiệp. Về thủ công, chưa có tư liệu chắc chắn về một làng nghề lớn ở đây thời Nguyễn, nên không nên gán nghề cụ thể cho làng nào nếu chưa có nguồn đáng tin.
Muốn đọc thêm về Gia Định xưa thì tìm sách gì?
Bạn có thể tìm các sách địa chí viết về Gia Định thời Nguyễn đã được dịch sang chữ quốc ngữ, các chuyên khảo về địa danh và làng xã Sài Gòn – Gia Định, ở thư viện công cộng hoặc thư viện các trường đại học khoa học xã hội. Khi đọc, ghi lại năm của tư liệu để đối chiếu.