Quận Gò Vấp của tỉnh Gia Định: vùng ven đô Sài Gòn trước năm 1975

Trước năm 1975, Gò Vấp là một quận của tỉnh Gia Định, tỉnh bao quanh thành phố Sài Gòn; tỉnh lỵ Gia Định đặt ở Bà Chiểu. Quận Gò Vấp khi ấy gồm một số xã mang tên làng cũ như Hạnh Thông, Hạnh Thông Tây, An Nhơn, Thông Tây Hội. Đó là vùng ven đô nửa quê nửa phố: chợ và nhà phố dọc các trục chính, phía sau vẫn là vườn, ruộng, gò đất.

Trong vài chục năm giữa thế kỷ 20, Gò Vấp thay đổi nhanh vì ba lực kéo: đường sá và xe lửa nối với Sài Gòn, sân bay và các khu quân sự ngay sát bên, và làn sóng người di cư từ miền Bắc năm 1954. Bài này kể lại khung hành chính của quận Gò Vấp cũ ở mức đủ chắc chắn, cảnh quan thời đó và những gì còn lại trong sáu phường hôm nay.

Gò Vấp trở thành quận như thế nào

Dưới thời Pháp, sau khi tỉnh Gia Định được tổ chức lại vào cuối thế kỷ 19, các tỉnh Nam Kỳ được chia thành những đơn vị dưới tỉnh gọi là quận, mỗi quận gồm nhiều tổng và làng. Gò Vấp là một trong các quận của tỉnh Gia Định. Tên Nôm của khu chợ và khu đất gò được dùng làm tên quận, trong khi các làng bên dưới vẫn giữ tên chữ Hán. Mốc năm chính xác Gò Vấp được lập quận cần đối chiếu văn bản hành chính thời đó.

Sau năm 1954 và trong giai đoạn đến năm 1975, tỉnh Gia Định vẫn được duy trì như một tỉnh bao quanh thủ đô Sài Gòn, gồm nhiều quận như Gò Vấp, Tân Bình, Thủ Đức, Hóc Môn, Nhà Bè, Bình Chánh và một số quận khác. Tỉnh lỵ đặt ở Bà Chiểu, nơi nay thuộc vùng Bình Thạnh. Gò Vấp nằm ở mạn bắc tỉnh lỵ, nối với Bà Chiểu và Sài Gòn bằng các đường bộ chạy lên phía bắc.

Dưới quận là các xã, đứng đầu là hội đồng xã và các chức việc. Xã ở thời này phần lớn là làng cũ đổi danh xưng, nên tên xã cũng chính là tên làng: Hạnh Thông, Hạnh Thông Tây, An Nhơn, Thông Tây Hội và một số tên khác. Trung tâm hành chính của quận gắn với khu vực xã Hạnh Thông, gần chợ Gò Vấp.

Điểm cần nhớ khi đọc giấy tờ thời này: địa chỉ thường ghi theo thứ tự ấp hoặc xóm, xã, quận Gò Vấp, tỉnh Gia Định. Không có "phường" như ngày nay. Một tờ khai sinh, một văn tự mua đất trước 1975 ghi "xã Hạnh Thông Tây, quận Gò Vấp, tỉnh Gia Định" là dạng rất thường gặp.

Các xã thường gặp trên giấy tờ quận Gò Vấp cũ

Bảng dưới đây ghi những tên xã hay gặp nhất trên giấy tờ trước 1975 và mối liên hệ gần đúng với tên gọi hôm nay. Ranh giới xã cũ và phường mới không trùng khít, nên cột cuối chỉ để định hướng, không dùng làm căn cứ pháp lý.

Nếu giấy tờ gia đình bạn ghi một tên xã không có trong bảng, đó không phải là lỗi: tên và số xã thay đổi qua từng giai đoạn. Cách kiểm chắc nhất là đối chiếu với địa chỉ thửa đất hoặc hỏi người lớn tuổi trong họ hàng nơi ấy ở đâu.

Đường bộ, xe lửa và nhịp nối với Sài Gòn

Gò Vấp thời này phát triển dọc các trục đường bộ từ Sài Gòn, qua vùng Phú Nhuận, Bà Chiểu, đi lên phía bắc về Hóc Môn và xa hơn. Chợ, hiệu buôn, nhà phố mọc dày ở các ngã ba, ngã tư trên những trục ấy, trong khi chỉ cách vài trăm mét vào trong đã là vườn tược. Ngã Sáu Gò Vấp vốn là điểm hội của nhiều ngả đường như thế.

Theo nhiều hồi ký và tư liệu về Sài Gòn thời Pháp, từng có tuyến xe lửa nhỏ nối Sài Gòn với Hóc Môn chạy ngang Gò Vấp, chở khách và hàng hoá của vùng ven đô. Tuyến này đã ngừng hoạt động từ lâu và gần như không còn dấu vết trên mặt đất. Song song, tuyến đường sắt lớn đi ra miền Trung, nay là đường sắt Bắc – Nam, cũng chạy qua Gò Vấp và có ga Gò Vấp, một ga nhỏ nay vẫn còn.

Đường sá và xe lửa khiến Gò Vấp trở thành nơi người làm ở Sài Gòn có thể sống mà vẫn đi làm hằng ngày, đồng thời là nơi nông sản của vùng đi vào thành phố nhanh. Đây là bước đầu của quá trình biến vùng làng ven đô thành khu dân cư của thành phố, tiếp diễn mạnh sau năm 1975.

Sân bay, khu quân sự và bệnh viện ngay sát bên

Sân bay Tân Sơn Nhất. Sân bay do người Pháp xây dựng từ khoảng thập niên 1930, về sau mở rộng rất lớn. Gò Vấp nằm ở mạn bắc sân bay, nên đất đai, đường sá phía nam quận bị khu sân bay chặn, phải đi vòng. Tiếng máy bay đã là một phần đời sống ở đây từ trước năm 1975.

Các khu quân sự. Quanh sân bay và trong vùng Gò Vấp có nhiều doanh trại, kho bãi, khu gia binh. Những khu đất này chiếm diện tích lớn và góp phần định hình mạng đường phố, vì đường dân sinh phải chạy vòng quanh các hàng rào.

Bệnh viện quân đội lớn. Khu bệnh viện quân đội lớn trên trục Nguyễn Kiệm có từ trước năm 1975, sau năm 1975 là Bệnh viện Quân y 175. Đây là công trình mà người Gò Vấp dùng làm mốc chỉ đường đến nay.

Ảnh hưởng tới dân cư. Người làm việc trong các cơ sở quân sự, sân bay cùng gia đình họ đến sinh sống, làm dân số tăng nhanh. Nhiều xóm mới hình thành quanh các khu này.

Dấu vết hôm nay. Một số khu đất quân sự cũ đã chuyển công năng thành khu dân cư, công viên, trường học; một số vẫn là đất quốc phòng. Công viên Văn hoá Gia Định gần sân bay là ví dụ một khoảng xanh lớn ở rìa nam vùng Gò Vấp.

Năm 1954 và những xóm mới của người di cư

Sau Hiệp định Genève năm 1954, nhiều người từ miền Bắc di cư vào Nam, trong đó có nhiều cộng đồng Công giáo đi theo cả giáo xứ. Gò Vấp là một trong những nơi đón nhiều người nhất, vì đất còn rộng, gần Sài Gòn, gần các trục đường. Họ lập nên những xóm mới quanh nhà thờ, mang theo giọng nói, món ăn, nếp sinh hoạt của quê cũ.

Về mặt hành chính, các xóm di cư nằm trong các xã sẵn có của quận Gò Vấp, nhưng trong đời sống người ta gọi theo tên giáo xứ hay tên xóm. Tên Xóm Mới, nay vẫn là tên một khu và một ngôi chợ quen thuộc, là dấu vết dễ thấy nhất của giai đoạn này. Từ một vùng làng Nam Bộ, Gò Vấp trở thành nơi có nhiều lớp dân cư sống cạnh nhau.

Đời sống, văn hoá của các xóm đạo được kể kỹ ở mục con người và nhịp sống của trang. Ở góc lịch sử hành chính, điều quan trọng là làn sóng 1954 làm mật độ dân cư Gò Vấp tăng vọt chỉ trong vài năm, đẩy nhanh việc chia nhỏ đất vườn để làm nhà, mở hẻm, mở chợ.

Cảnh quan quận Gò Vấp những năm trước 1975

Người lớn tuổi kể lại Gò Vấp khi ấy vẫn còn nhiều vườn cây trái, ruộng lúa và những vườn hoa kiểng. Nhà phố tập trung quanh chợ Gò Vấp, quanh Ngã Sáu và dọc các trục chính; sâu vào trong là nhà vườn, nhà lá, đường đất. Mùa mưa, những con đường đất trong xóm lầy lội; mùa khô bụi đỏ. Những ký ức như vậy hợp với thế đất gò và đất trũng mà tên gọi Gò Vấp phản ánh.

Làng hoa Gò Vấp thời này đã có tiếng, cung cấp hoa kiểng cho Sài Gòn, nhất là dịp Tết. Chợ Gò Vấp và chợ Hạnh Thông Tây là hai chợ lớn của quận. Các đình làng vẫn tổ chức lễ cúng hằng năm, các nhà thờ của giáo xứ di cư mọc lên, trường học công và tư mở thêm để đáp ứng dân số tăng.

Vì không có số liệu thống kê đáng tin trong tay, bài này không nêu dân số hay diện tích quận Gò Vấp cũ. Ai cần con số nên tìm niên giám thống kê của tỉnh Gia Định các năm trước 1975 ở thư viện, và lưu ý ranh giới quận khi đó khác với sáu phường bây giờ.

Vì sao giấy tờ thời quận Gò Vấp cũ vẫn còn giá trị tham khảo

Với nhiều gia đình lâu đời ở Gò Vấp, giấy tờ trước 1975 không chỉ là kỷ niệm. Văn tự mua bán đất, bằng khoán, giấy khai sinh, giấy giá thú ghi tên xã, quận Gò Vấp, tỉnh Gia Định là những mảnh ghép cho thấy gia đình đã ở đâu, từ bao giờ. Khi làm hồ sơ nhà đất có yếu tố lịch sử, khi lập gia phả hay khi con cháu ở xa muốn tìm lại nơi ông bà từng sống, những giấy tờ này thường là manh mối đầu tiên.

Giá trị pháp lý của từng loại giấy tờ cũ hiện nay là chuyện của cơ quan chuyên môn và quy định hiện hành; bài này không bàn. Điều người dân tự làm được là bảo quản: để giấy nơi khô ráo, cho vào bìa không axit nếu có, không ép plastic nóng, không dán băng keo lên chữ, chụp hoặc quét lại toàn bộ để có bản lưu.

Khi đọc, hãy chú ý những chi tiết tưởng nhỏ: tên ấp, tên xóm, tên người làm chứng, tên chức việc ký xác nhận. Đó là thông tin mà bản đồ hiện nay không còn, và có khi chỉ còn trên tờ giấy ấy. Cách đối chiếu một địa chỉ cũ với địa chỉ hiện nay được hướng dẫn kỹ hơn ở bài về tra cứu lịch sử và giấy tờ cũ trong cùng mục này.

Câu hỏi thường gặp

Trước năm 1975 Gò Vấp thuộc tỉnh nào?

Gò Vấp là một quận của tỉnh Gia Định, tỉnh bao quanh thành phố Sài Gòn. Tỉnh lỵ Gia Định đặt ở Bà Chiểu, nay thuộc vùng Bình Thạnh. Sau năm 1975, Sài Gòn và Gia Định được hợp nhất, rồi đổi tên thành Thành phố Hồ Chí Minh vào năm 1976.

Giấy tờ cũ ghi xã Hạnh Thông Tây, quận Gò Vấp, nay là phường nào?

Không có câu trả lời một dòng, vì xã cũ và phường mới không trùng ranh giới. Vùng quanh chợ Hạnh Thông Tây nay phần nhiều thuộc phường Thông Tây Hội, nhưng nên đối chiếu địa chỉ thửa đất hoặc hỏi công an phường, văn phòng đăng ký đất đai nơi tiếp nhận hồ sơ.

Tuyến xe lửa Sài Gòn đi Hóc Môn còn dấu vết gì không?

Tuyến xe lửa nhỏ này đã ngừng hoạt động từ lâu và gần như không còn dấu vết rõ ràng trên mặt đất. Một số tư liệu, ảnh cũ về Sài Gòn có nhắc tới tuyến này. Đường sắt Bắc – Nam với ga Gò Vấp là một tuyến khác, vẫn đang hoạt động.

Bệnh viện 175 có từ khi nào?

Khu bệnh viện quân đội lớn trên trục Nguyễn Kiệm đã có từ trước năm 1975, sau năm 1975 trở thành Bệnh viện Quân y 175. Năm thành lập chi tiết và lịch sử từng giai đoạn nên xem phần giới thiệu chính thức của bệnh viện.

Vì sao Gò Vấp có nhiều người Bắc di cư?

Năm 1954, khi nhiều người miền Bắc di cư vào Nam, Gò Vấp còn đất rộng, gần Sài Gòn và gần các trục đường, nên nhiều giáo xứ chọn định cư tại đây. Họ lập các xóm quanh nhà thờ, trong đó khu Xóm Mới là tên được nhắc nhiều nhất.

Quận Gò Vấp trước 1975 có rộng bằng sáu phường bây giờ không?

Ranh giới quận Gò Vấp cũ khác với vùng sáu phường hiện nay, vì qua nhiều lần điều chỉnh có phần được tách, nhập. Trang này không khẳng định diện tích hay ranh giới chính xác; ai cần nên tra niên giám và bản đồ hành chính của từng thời kỳ.