Ở Gò Vấp, mùa sắm Tết bắt đầu khoảng giữa tháng Chạp, cao điểm từ ngày 23 tháng Chạp tới chiều 30; chợ Gò Vấp, chợ Hạnh Thông Tây và các chợ khu phố đều đông gấp nhiều lần ngày thường. Người sống ở đây đến từ nhiều vùng, nên mâm Tết cũng nhiều kiểu: bánh tét, thịt kho hột vịt, dưa giá, củ kiệu của người Nam; bánh chưng, giò, dưa hành của các gia đình gốc Bắc; mâm cỗ miền Trung của người từ các tỉnh duyên hải vào.
Bài lập một lịch mua sắm cho tháng Chạp, chỉ cách đặt bánh, đặt giò, đặt cỗ cho Tết và cho đám giỗ trong năm, cùng những lưu ý để đồ ăn ngày Tết không thành gánh nặng sức khoẻ. Bài không nêu giá và không giới thiệu cơ sở cụ thể. Chợ hoa Tết và chuyện làng hoa có ở mục Công viên, làng hoa của trang.
Lịch sắm Tết tháng Chạp
Mỗi nhà một nếp, nhưng nhịp chung của các chợ ở Gò Vấp khá giống nhau. Bảng dưới giúp bạn chia việc cho đỡ dồn vào mấy ngày cuối.
| Thời điểm (âm lịch) | Việc nên làm | Chợ lúc đó | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Đầu đến giữa tháng Chạp | Đặt bánh tét, bánh chưng, giò chả, cỗ cúng; mua đồ khô, đồ không hỏng | Còn thong thả | Đặt sớm thì chọn được người làm quen, hàng tốt |
| Khoảng 20–23 tháng Chạp | Mua đồ cúng ông Công ông Táo; làm dưa món, củ kiệu, dưa hành | Bắt đầu đông | Đồ muối cần vài ngày mới ăn được |
| Khoảng 24–27 tháng Chạp | Mua trái cây bày mâm, bánh mứt, nước uống, đồ dùng | Đông, đường quanh chợ kẹt | Đi sáng sớm hoặc trưa cho đỡ chen |
| Khoảng 28–30 tháng Chạp | Mua thịt, cá, rau tươi cho mấy ngày Tết; nhận bánh, giò đã đặt | Đông nhất năm, giá biến động | Mua đúng danh sách, tránh mua dư |
| Mùng 1 – mùng 3 Tết | Dùng đồ đã chuẩn bị | Nhiều sạp nghỉ | Siêu thị, cửa hàng tiện lợi mở sớm hơn chợ |
Năm nào tháng Chạp thiếu, ngày 29 là ngày cuối năm; xem lịch âm từ đầu tháng để khỏi bị bất ngờ. Với người ở trọ về quê ăn Tết, việc cần làm là dọn tủ lạnh trước khi đi, đừng để đồ tươi trong phòng suốt kỳ nghỉ.
Mâm Tết nhiều vùng trong một vùng dân cư
Kiểu Nam. Bánh tét nhân đậu xanh mỡ hoặc nhân chuối, thịt kho hột vịt nước dừa, canh khổ qua nhồi thịt, dưa giá, củ kiệu, dưa món, lạp xưởng, mứt dừa, mứt gừng. Nhiều gia đình người Gò Vấp gốc làng xưa giữ mâm Tết kiểu này.
Kiểu Bắc. Bánh chưng vuông, giò lụa, giò thủ, thịt đông, dưa hành, canh măng, nem rán, xôi gấc. Các xóm Bắc di cư như quanh Xóm Mới vẫn có nhiều nhà tự gói bánh chưng, làm thịt đông.
Kiểu Trung. Bánh tét hoặc bánh chưng tuỳ vùng, tré, nem chua, dưa món kiểu miền Trung, thịt heo ngâm mắm, bánh in, bánh thuẫn. Người từ các tỉnh duyên hải miền Trung vào Gò Vấp lập nghiệp thường mang theo vài món này.
Mâm cúng. Mâm cúng tổ tiên chiều 30, mâm cúng giao thừa, mâm cúng ông Công ông Táo ngày 23 tháng Chạp. Chi tiết nghi thức mỗi nhà một khác theo nếp gia đình; bài này chỉ nói chuyện mua sắm, không hướng dẫn nghi lễ.
Đồ uống và bánh mứt. Hạt dưa, mứt, bánh quy, trà, nước ngọt, bia cho khách tới chúc Tết. Đây là nhóm hàng dễ mua ở siêu thị và chợ từ sớm vì để được lâu.
Đặt bánh, đặt giò, đặt cỗ: các bước cho chắc
Ở Gò Vấp có nhiều gia đình và cơ sở nhận gói bánh, làm giò, nấu cỗ. Đặt đúng cách giúp bạn yên tâm cả mùa Tết lẫn ngày giỗ.
- Hỏi người quen giới thiệu: hàng xóm, người bán ở chợ khu phố, người cùng quê. Người làm bánh, làm giò lâu năm thường có khách quen truyền tai.
- Ăn thử trước khi đặt nhiều. Với bánh và giò, mua thử một ít từ đầu tháng Chạp; với cỗ, hỏi người từng đặt.
- Chốt cụ thể bằng tin nhắn: số lượng, loại nhân, trọng lượng hoặc kích thước, ngày giờ nhận, cách giao, tiền cọc.
- Hỏi cách bảo quản bánh, giò sau khi nhận: để được bao lâu, có cần để ngăn mát không, hâm lại thế nào.
- Nhận hàng và kiểm ngay: bánh chín đều, không chua, không mốc; giò thơm, không nhớt; cỗ đủ món, còn nóng hoặc được giữ lạnh đúng cách.
- Ghi lại người làm tốt để năm sau và các dịp giỗ trong năm đặt lại, đỡ phải tìm từ đầu.
Đặt cỗ cho đám giỗ cũng theo đúng trình tự đó, chỉ cần đặt trước ít ngày hơn so với Tết. Đám giỗ đông khách nên báo số mâm chính xác và hỏi người nấu có mang bát đĩa, bàn ghế theo không.
Đám giỗ trong năm: tự nấu hay đặt cỗ
Giỗ ông bà, cha mẹ là dịp họ hàng tụ họp, và ở Gò Vấp nhiều gia đình vẫn tự nấu cỗ, nhất là ở những nhà còn ông bà, có sân rộng. Ngày giỗ, cả nhà dậy sớm đi chợ, làm gà, gói chả, nấu xôi, đến trưa bày mâm. Đi chợ đồ giỗ nên đi từ hôm trước để mua đồ khô, đặt gà, đặt xôi, sáng hôm giỗ chỉ còn mua rau, đồ tươi.
Với gia đình trẻ, nhà phố nhỏ trong hẻm, đặt cỗ ngày càng phổ biến. Có người nấu cỗ mang tới tận nhà, có nơi nhận nấu cả mâm cúng lẫn mâm đãi khách, có dịch vụ cho thuê bàn ghế, bát đĩa. Đặt cỗ đỡ vất vả nhưng cần hỏi kỹ thực đơn có hợp nếp nhà mình không, nhất là với những món gia đình coi trọng trên mâm cúng.
Một cách dung hoà nhiều nhà chọn: tự làm vài món chính theo nếp gia đình, như món bà vẫn nấu, và đặt thêm phần đãi khách. Như vậy giữ được cái riêng của ngày giỗ mà không ai phải đứng bếp từ sáng tới chiều.
Chợ những ngày cận Tết: đông, kẹt và cách xoay xở
Từ khoảng 25 tháng Chạp, đường quanh chợ Gò Vấp trên Nguyễn Văn Nghi, quanh chợ Hạnh Thông Tây trên Quang Trung và nhiều chợ khu phố kẹt xe kéo dài. Bãi giữ xe đầy sớm, người bán bày hàng tràn ra lề, người mua chen chúc. Đây là lúc dễ xảy ra trộm cắp vặt, va quẹt xe và mua phải hàng kém chất lượng vì vội.
Cách xoay xở thực tế: chia việc mua sắm ra nhiều ngày theo lịch ở trên, đi sáng sớm, đi bộ nếu ở gần, để một người giữ xe ở chỗ thoáng trong khi người kia vào chợ. Mang túi đựng chắc chắn, giữ tiền và điện thoại ở chỗ kín. Mua hàng tươi vào ngày cuối nhưng chỉ đúng lượng cần cho ba bốn ngày Tết.
Giá cả những ngày này thường biến động, nhất là rau, trái cây, thịt cá. Không có cách nào tránh hoàn toàn, nhưng mua đồ khô, đồ để được từ sớm và đặt trước những món quan trọng giúp bạn không phải mua mọi thứ vào lúc đông nhất. Với trái cây bày mâm, nhiều nhà mua từ 27, 28 tháng Chạp để trái chín vừa vào ngày Tết.
Giữ đồ ăn ngày Tết an toàn
Tết là dịp đồ ăn để lâu, ăn đi ăn lại, tủ lạnh quá tải. Vài nguyên tắc giúp cả nhà ăn Tết khoẻ:
- Đừng nhồi tủ lạnh quá đầy: hơi lạnh không lưu thông, đồ dễ hỏng. Ưu tiên chỗ cho thịt cá tươi và món đã nấu.
- Đun sôi lại món kho, món canh mỗi ngày nếu để ngoài; múc phần ăn ra bát nhỏ thay vì hâm cả nồi nhiều lần.
- Bánh tét, bánh chưng để nơi khô thoáng; thấy chảy nước, chua, mốc thì bỏ, không cắt phần mốc rồi ăn tiếp.
- Giò, chả, nem chua để ngăn mát, ăn trong thời gian người bán dặn; nem chua là món chưa nấu chín, cân nhắc với trẻ nhỏ và người lớn tuổi.
- Dưa món, củ kiệu, dưa hành dùng đũa sạch gắp, đậy kín; nước muối đục, có váng lạ thì không ăn.
- Rượu bia: đã uống thì không lái xe đi chúc Tết; pháp luật hiện hành xử phạt nghiêm và đường ngày Tết nhiều rủi ro.
Nếu trong nhà có người đau bụng, nôn ói sau bữa ăn ngày Tết, giữ lại phần thức ăn nghi ngờ và đưa người bệnh đi khám; ngày Tết các bệnh viện vẫn trực cấp cứu, trường hợp nặng gọi 115.
Sau Tết: chợ nghỉ, quán đóng và cách chuẩn bị
Những ngày đầu năm, nhiều tiểu thương ở Gò Vấp về quê hoặc nghỉ ăn Tết. Chợ khu phố có thể thưa sạp tới mùng bốn, mùng sáu; nhiều quán ăn bình dân đóng cửa lâu hơn vì chủ quán và người phụ việc là người từ các tỉnh. Siêu thị và cửa hàng tiện lợi thường mở lại sớm hơn chợ.
Người ở lại thành phố ăn Tết, nhất là người ở trọ, nên tính trước chuyện ăn uống mấy ngày này: trữ gạo, trứng, mì, rau củ để được lâu, vài món kho, và biết một hai nơi mở cửa sớm gần nhà. Nhiều người còn rủ nhau nấu chung trong dãy trọ những ngày này, vừa đỡ buồn vừa đỡ tốn.
Khi chợ họp lại, những phiên đầu năm thường đông vì mọi nhà cùng đi chợ sau mấy ngày ăn đồ Tết. Đây cũng là lúc người bán quen hỏi thăm nhau, mua bán lấy may đầu năm. Với người mới đến Gò Vấp, đi chợ phiên đầu năm là một cách tốt để thấy nhịp sống trở lại của vùng sau kỳ nghỉ.
Những ngày giỗ, lễ khác trong năm và mua đồ cúng
Ngoài Tết, các chợ ở Gò Vấp còn đông vào những ngày lễ theo lịch âm: rằm tháng Giêng, Tết Đoan Ngọ mồng năm tháng năm, rằm tháng Bảy, Tết Trung thu. Mỗi dịp có những mặt hàng bán chạy riêng: hoa quả, xôi chè, gà luộc ngày rằm; bánh ú, chè trôi nước, trái cây ngày Đoan Ngọ; bánh trung thu, lồng đèn mùa Trung thu.
Với các ngày rằm, mùng một, nhiều gia đình mua hoa, trái cây, nhang đèn ở chợ khu phố từ chiều hôm trước. Đồ cúng nên chọn tươi, sạch, vừa đủ dùng; sau lễ, trái cây và bánh trái được dùng trong gia đình, nên chọn loại cả nhà ăn được, tránh mua nhiều rồi bỏ phí.
Bánh trung thu và quà biếu dịp lễ là nhóm hàng cần xem kỹ nhãn mác, nơi sản xuất, hạn dùng, nhất là bánh làm thủ công bán ở sạp tạm. Mua ở nơi rõ nguồn, giữ hoá đơn nếu mua số lượng nhiều để biếu. Những thói quen này giúp ngày lễ trọn vẹn mà không lo chuyện an toàn thực phẩm.
Câu hỏi thường gặp
Sắm Tết ở Gò Vấp nên bắt đầu từ khi nào?
Nên đặt bánh, giò, cỗ và mua đồ khô từ đầu hoặc giữa tháng Chạp, làm đồ muối khoảng 20 đến 23 tháng Chạp, mua trái cây và bánh mứt từ 24 đến 27, và chỉ để thịt cá rau tươi cho 28 đến 30 tháng Chạp. Chia việc ra như vậy giúp tránh chen chúc ngày cuối.
Đặt bánh tét, bánh chưng ở Gò Vấp thế nào?
Hỏi hàng xóm, người bán ở chợ khu phố hoặc người cùng quê để biết ai gói bánh lâu năm. Mua thử trước khi đặt nhiều, chốt số lượng, loại nhân, ngày nhận và tiền cọc bằng tin nhắn. Các xóm gốc Bắc như quanh Xóm Mới có nhiều nhà gói bánh chưng.
Chợ ở Gò Vấp nghỉ Tết bao lâu?
Mỗi chợ và mỗi sạp nghỉ một khác. Nhiều tiểu thương nghỉ từ chiều 30 tới khoảng mùng bốn, mùng sáu; quán ăn bình dân có thể nghỉ lâu hơn. Siêu thị và cửa hàng tiện lợi thường mở lại sớm hơn. Nên hỏi người bán quen ngày họp lại trước Tết.
Đám giỗ nên tự nấu hay đặt cỗ?
Tuỳ điều kiện nhà. Tự nấu giữ được nếp gia đình nhưng tốn công; đặt cỗ đỡ vất vả nhưng cần hỏi kỹ thực đơn. Nhiều nhà dung hoà: tự làm vài món chính theo nếp nhà, đặt thêm phần đãi khách. Đặt trước vài ngày và báo đúng số mâm.
Làm sao giữ bánh tét, bánh chưng không bị hỏng?
Để bánh nơi khô thoáng, tránh ẩm; ăn tới đâu cắt tới đó. Bánh đã cắt nên bọc kín, để ngăn mát và hấp hoặc chiên lại trước khi ăn. Thấy bánh chảy nước, có mùi chua hay mốc thì bỏ, không nên cắt phần mốc rồi ăn tiếp.
Ở trọ ăn Tết tại Gò Vấp cần chuẩn bị gì?
Trữ trước gạo, trứng, mì, rau củ để được lâu và vài món kho, vì nhiều quán và sạp chợ nghỉ mấy ngày đầu năm. Biết một hai siêu thị hoặc cửa hàng tiện lợi mở cửa gần nhà. Rủ người cùng dãy trọ nấu chung cũng là cách vừa vui vừa tiết kiệm.