Ở Gò Vấp, người ăn chay không khó tìm chỗ ăn: quán cơm chay, bún chay, mì chay có mặt ở nhiều khu dân cư, nhất là quanh các chùa và các trục đông người; vào ngày rằm và mùng một âm lịch, số quán và số khách đều tăng rõ. Chợ khu phố và chợ lớn đều có sạp đậu hũ, nấm, rau củ, đồ chay chế biến sẵn cho người tự nấu.
Bài dành cho cả người ăn chay trường, người ăn chay kỳ theo ngày âm lịch, và người muốn bớt thịt vì sức khoẻ. Bài không giới thiệu quán cụ thể và không bàn giáo lý; trọng tâm là cách chọn quán, cách hỏi món để chắc món thật sự chay, đi chợ đồ chay ra sao, và vài nguyên tắc chung để bữa chay đủ chất. Người có bệnh lý nên hỏi bác sĩ trước khi đổi chế độ ăn.
Vì sao nhu cầu ăn chay ở Gò Vấp lớn
Gò Vấp có nhiều chùa lớn nhỏ nằm xen trong khu dân cư, và một bộ phận đáng kể người dân giữ nếp ăn chay vào những ngày nhất định trong tháng âm lịch, thường là mùng một và ngày rằm, có người ăn bốn ngày, mười ngày một tháng. Khi hàng chục nghìn người cùng ăn chay một ngày, quán chay phải mọc lên để đáp ứng.
Bên cạnh nếp ăn theo ngày, ngày càng nhiều người trẻ, người đi làm văn phòng chọn ăn chay một vài bữa trong tuần vì muốn ăn nhẹ hơn, nhiều rau hơn. Sinh viên ở trọ cũng ăn chay vì quán chay thường có cơm, canh, rau đầy đặn, dễ ăn. Nhóm khách mới này làm thực đơn quán chay đa dạng hơn trước, có thêm món Âu, món Nhật kiểu chay.
Vì vậy quán chay ở Gò Vấp có hai kiểu nhịp. Kiểu thứ nhất bán đều mỗi ngày cho khách quen ăn chay trường và người ăn bữa chay trong tuần. Kiểu thứ hai chỉ mở hoặc mở thêm món vào ngày rằm, mùng một, có khi chỉ là một sạp cơm chay dựng trước nhà vào buổi trưa ngày đó.
Với người mới đến, nhịp này có một hệ quả thực tế: sáng ngày rằm, mùng một, nhiều quán cơm, quán bún quen của bạn có thể đổi thực đơn hoặc đông bất thường, còn chợ khu phố thì rau, nấm, đậu hũ bán hết nhanh hơn thường lệ.
Ngày thường và ngày rằm, mùng một: khác nhau thế nào
Người mới đến hay bất ngờ khi thấy một quán vắng ngày thường lại đông kín vào ngày rằm. Bảng dưới tóm nhịp chung.
| Khía cạnh | Ngày thường | Ngày rằm, mùng một âm lịch |
|---|---|---|
| Số quán | Quán chay cố định mở bình thường | Thêm nhiều quán, sạp tạm bán cơm chay, bún chay |
| Lượng khách | Vừa phải, chủ yếu khách quen | Đông, nhất là giờ trưa; có lúc hết món sớm |
| Chợ | Sạp đậu hũ, nấm, rau bán đều | Rau, nấm, đậu hũ, hoa, trái cây bán chạy hơn từ chiều hôm trước |
| Quán mặn | Ít món chay | Một số quán cơm phần thêm món chay cho khách ăn kỳ |
| Nên làm gì | Ăn thong thả, thử nhiều quán | Đi sớm hơn giờ trưa, hoặc đặt trước với quán quen |
Nếu bạn ăn chay theo ngày âm lịch, nên xem lịch từ đầu tháng và đi chợ từ chiều hôm trước. Sáng ngày rằm, rau và nấm ở chợ khu phố thường được mua nhiều, chọn hàng đẹp khó hơn ngày thường.
Những kiểu quán chay hay gặp
Cơm chay phần. Giống quán cơm phần mặn, quán bày hàng chục món chay trong tủ kính: đậu hũ sốt cà, nấm kho, rau xào, canh rau củ, chả chay, gà chay. Khách chọn món, ăn tại chỗ hoặc mang về. Đây là kiểu phổ biến nhất ở Gò Vấp.
Bún, mì, hủ tiếu chay. Bún riêu chay, bún Huế chay, mì xào chay, hủ tiếu chay bán buổi sáng và trưa. Nước dùng nấu từ rau củ, nấm, có quán dùng thêm củ cải, bắp, su hào để có vị ngọt tự nhiên.
Quán chay kiểu mới. Một số quán hướng tới khách trẻ, bày biện gọn đẹp, có món chay kiểu Âu, kiểu Nhật, đồ uống từ hạt. Thực đơn cầu kỳ hơn, thích hợp đi nhóm bạn cuối tuần.
Buffet chay. Có nơi bán chay theo hình thức tự chọn, ăn bao nhiêu lấy bấy nhiêu. Hợp với gia đình đông người hoặc nhóm bạn muốn thử nhiều món một lần.
Bếp cơm từ thiện. Ở thành phố có những bếp cơm chay phát miễn phí hoặc bán giá tượng trưng cho người khó khăn, thường do nhóm thiện nguyện tổ chức. Nếu bạn không thuộc diện cần hỗ trợ, nhường suất cho người khác; nếu muốn góp sức, liên hệ trực tiếp nhóm đó.
Hỏi món thế nào để chắc là chay
Với người ăn chay kỳ, ăn ở quán chay là đủ yên tâm. Với người ăn chay nghiêm, có vài điểm nên hỏi rõ vì không phải món nào gọi là "chay" cũng không có thành phần động vật. Nước dùng là chỗ đầu tiên: có quán bún nấu nước rau củ, có quán mặn bán món chay nhưng dùng chung nồi nước dùng xương. Nước chấm là chỗ thứ hai: nước mắm cá hay nước tương, nước mắm chay.
Dầu hào, bột nêm, nước sốt pha sẵn, bánh có trứng, sữa cũng là những chỗ dễ lẫn. Người ăn chay không trứng, không sữa nên hỏi cụ thể. Ngoài ra, có những người ăn chay kiêng hành, tỏi, hẹ; quán chay theo nếp truyền thống thường không dùng các loại này, nhưng quán chay kiểu mới có thể dùng. Nói rõ ngay khi gọi món là cách đơn giản nhất.
Ở quán mặn có bán món chay, chuyện dùng chung chảo, chung dao thớt khó tránh. Nếu điều này quan trọng với bạn, hãy chọn quán chay hẳn. Người bán chay lâu năm thường hiểu và sẵn lòng giải thích nguyên liệu; hỏi lịch sự, họ không phiền.
Đi chợ đồ chay cho người tự nấu
Tự nấu chay ở nhà giúp chủ động món và rẻ hơn ăn quán. Ở chợ khu phố và chợ lớn của Gò Vấp, các nhóm hàng sau dễ tìm:
- Đậu hũ và các món từ đậu nành: đậu hũ trắng, đậu hũ chiên, tàu hũ ky, sữa đậu nành. Đậu hũ nên mua trong ngày, chọn miếng trắng ngà, mùi đậu thơm, không chua.
- Nấm: nấm rơm, nấm bào ngư, nấm đùi gà, nấm kim châm, nấm đông cô khô. Nấm tươi nên dùng sớm; nấm khô ngâm trước khi nấu.
- Rau củ theo mùa: rau muống, cải, bí, bầu, mướp, khổ qua, su su, cà rốt, củ cải. Rau theo mùa thường tươi và rẻ hơn.
- Đồ khô: đậu xanh, đậu đen, đậu phộng, mè, nếp, bún khô, miến, rong biển, hạt điều.
- Đồ chay chế biến sẵn: chả chay, giò chay, mì căn, các món "giả mặn". Nên đọc nhãn, xem nơi sản xuất, hạn dùng và thành phần; đây là nhóm hàng chất lượng không đều.
- Gia vị chay: nước tương, nước mắm chay, hạt nêm từ rau củ, dầu ăn thực vật.
Đồ chay chế biến sẵn tiện nhưng thường nhiều muối, dầu và chất phụ gia hơn món tự nấu. Dùng làm điểm nhấn trong bữa là hợp lý; bữa chay hằng ngày vẫn nên dựa nhiều vào đậu, nấm, rau củ tươi.
Bữa chay đủ chất: vài nguyên tắc chung
Bữa chay có thể đủ chất nếu được sắp xếp. Phần đạm đến từ đậu nành và các loại đậu, nấm, các loại hạt; nên có mặt mỗi bữa thay vì chỉ ăn cơm với rau. Phối nhiều nguồn đạm thực vật trong ngày, như cơm với đậu, bánh mì với sữa đậu nành, giúp cơ thể nhận đủ các thành phần cần thiết hơn so với chỉ dựa vào một loại.
Người ăn chay trường lâu năm, nhất là ăn thuần thực vật không trứng sữa, nên tìm hiểu thêm về một số vi chất dễ thiếu như vitamin B12, sắt, canxi. Đây là chuyện cần hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được tư vấn đúng với tình trạng của mình, không nên tự bổ sung theo lời truyền miệng. Trẻ em, phụ nữ mang thai, người lớn tuổi và người có bệnh mạn tính càng cần được tư vấn trước khi ăn chay lâu dài.
Một bẫy hay gặp là bữa chay quá nhiều dầu mỡ và tinh bột: đồ chiên, chả chay chiên, mì xào, cơm nhiều. Quán chay phục vụ đông khách thường nấu đậm vị, nhiều dầu để món dễ ăn. Khi ăn ngoài, ưu tiên món luộc, hấp, canh, rau xào ít dầu; ở nhà thì càng dễ điều chỉnh.
Nấu chay ở nhà và trong phòng trọ
Nấu chay đơn giản hơn nhiều người nghĩ, và hợp với phòng trọ vì ít mùi tanh, ít dầu bắn. Một bữa chay cơ bản gồm cơm, một món đậu hũ hoặc nấm, một món rau, một bát canh. Vài món dễ làm: đậu hũ sốt cà chua, nấm kho tiêu, canh bí đỏ nấu đậu phộng, rau muống xào tỏi hoặc luộc chấm nước tương, canh rong biển đậu hũ.
Nước dùng chay ngọt nhờ rau củ: củ cải trắng, cà rốt, bắp, su hào, nấm đông cô, ninh nhỏ lửa rồi lọc. Nấu một nồi cho vài bữa, chia hộp cất ngăn mát, dùng nấu canh, nấu bún nhanh vào buổi tối. Với người ăn chay kỳ, nấu từ tối hôm trước ngày rằm giúp sáng hôm sau không phải vội.
Nếu bạn sống chung gia đình có người ăn mặn, dùng riêng nồi, chảo, thớt cho món chay là cách giữ trọn bữa chay mà không làm phiền ai. Cũng có thể nấu chung một bữa có cả món chay và món mặn, để người ăn chay và người ăn mặn ngồi chung mâm.
Ăn chay cùng người khác: đi ăn nhóm, đám tiệc, nơi làm việc
Ăn chay khó nhất không phải ở nhà mà ở những bữa ăn chung. Đi ăn nhóm với đồng nghiệp, bạn bè, chọn quán có cả món chay lẫn món mặn là cách đơn giản để ai cũng thoải mái; nhiều quán cơm phần, quán bún ở Gò Vấp có vài món chay, quán lẩu thường có nồi lẩu nấm hoặc lẩu chay. Nói trước với người tổ chức để họ chọn quán phù hợp.
Ở đám giỗ, đám cưới, tiệc công ty, món chay không phải lúc nào cũng có. Nếu đó là ngày bạn ăn chay, có thể báo trước với chủ nhà, hoặc ăn nhẹ trước khi đi và chọn các món rau, xôi, trái cây trên bàn tiệc. Đa số người tổ chức hiểu và sẵn lòng chuẩn bị thêm một hai món nếu biết trước.
Ở nơi làm việc có đặt cơm chung, hỏi quán có suất chay không; nhiều quán cơm tháng nhận làm suất chay riêng theo ngày rằm, mùng một hoặc cả tuần. Ăn chay giữa nhiều người ăn mặn là chuyện bình thường ở Gò Vấp, nơi các nếp sống khác nhau vẫn ngồi chung một mâm.
Câu hỏi thường gặp
Ở Gò Vấp có dễ tìm quán chay không?
Khá dễ. Quán cơm chay, bún chay, mì chay có ở nhiều khu dân cư, nhất là quanh các chùa và các trục đường đông. Vào ngày rằm, mùng một âm lịch còn có thêm nhiều quán, sạp tạm. Hỏi hàng xóm ăn chay là cách nhanh nhất để biết quán quen gần nhà.
Ngày rằm ăn chay ở quán có phải xếp hàng không?
Giờ trưa ngày rằm và mùng một, nhiều quán chay đông và có thể hết món sớm. Nên đi sớm hơn giờ cao điểm hoặc đặt trước với quán quen. Nếu tự nấu, đi chợ từ chiều hôm trước để chọn được rau, nấm, đậu hũ tươi.
Làm sao biết món ở quán thật sự là chay?
Ăn ở quán chay hẳn là cách chắc nhất. Ở quán mặn có bán món chay, hỏi rõ nước dùng nấu từ gì, nước chấm là nước mắm cá hay nước tương, có dùng dầu hào, trứng, sữa hay không. Người ăn chay kiêng hành tỏi cũng nên nói rõ khi gọi món.
Đồ chay chế biến sẵn có tốt không?
Tiện nhưng chất lượng không đều, thường nhiều muối, dầu và phụ gia. Nên đọc nhãn, xem nơi sản xuất, thành phần, hạn dùng, mua ở nơi rõ nguồn. Dùng làm món điểm thì hợp lý; bữa chay hằng ngày nên dựa nhiều vào đậu, nấm, rau củ tươi.
Ăn chay lâu dài có cần bổ sung gì không?
Người ăn chay trường, nhất là thuần thực vật, có thể cần lưu ý một số vi chất như vitamin B12, sắt, canxi. Cách đúng là hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được tư vấn theo tình trạng của mình, không tự bổ sung theo lời truyền miệng.
Ở trọ có nấu chay được không?
Được, và thường dễ hơn nấu mặn vì ít mùi, ít dầu bắn. Bếp điện, nồi cơm điện đủ cho các món đậu hũ sốt, nấm kho, rau luộc, canh rau củ. Nên kiểm quy định nấu ăn của chủ nhà và giữ an toàn điện trong phòng.